Müəllimim türkoloji müəmmalara açar saldı. Prof.Qəzənfər
Kazımovun prof.Ahmet Bican Ercilasuna açıq məktubu.

PROF.DR. AHMET BİCAN ERCİLASUN’A 

AÇIK MEKTUP (aktaran Minexanım Nuriyeva-Tekleli/Türkolog,Azerbaycan)




Saygıdeğer Ahmet bey!



Sizlerle arkadaşımız, değerli тürkolog Ramiz Asker’in doktora tezi savunmasında
görüşmüştük. Görüşmemizden sonra eve geldiğimde, kitaplarımın arasında sizin
“Türk dili tarihi” kitabınızı aradım. Bu kitabı Türk Dil Kurumunun 5. kongresi
nedeniyle Ankara’da bulunurken almıştım. Zaman zaman kitabın sayfalarını bir
kaç kez çevirsem de, bir türlü vakit bulup da tam okuma fırsatı bulamamıştım.
Fakat görüşmemizden sonra hoş sohbetlerinizden etkilenerek bu kitabı dikkatle,
yeni başdan okumaya karar verdim.



İlk olarak onu söylemeliyim ki, kitaba çok büyük emek ve gayret harcanmış.
Kendinizin de söylediğiniz gibi, bu eser yalnız Türkiye Türkçesinin dil tarihi
değil, aynı zamanda Türküstan, Anadolu, Azerbaycan ve tüm Avrasya ülkelerinde
yaşayan Türk halklarının dillerinin tarihidir. Çoksaylı Türk halklarının dil
tarihini kapsayan böyle bir çalışma için büyük gayretle Avrupa, Rusya ve tüm
Türkoloji alanında mevcut araştırmaları, sayısız Türk metinleri okumuş,
incelemiş bulunuyorsunuz. Rusça’dan Çin ve Japon dillerine kadar çok çeşitli
dillerdeki bilimsel kaynaklardan yararlandığınız görülmektedir. Bununla da,
zamanında A.Caferoğlu’nun cesaretle ilk adım attığı bir alana sizde girmiş, bu
bilim dalını daha da zenginleştirmiş, sırayı genişletmiş bulunuyorsunuz. 



Birçok araştırmacılardan farklı olarak oldukça doğru bir fikir söylüyorsunuz
ki, “tarihsiz Türk dili tarihi düşünülemez.” Bu gerçekten de öyle. Tarihi
öğrenmeden hiçbir halkın dil tarihi konusunda doğru, gerçek fikir söylemek
imkansız. Bu açıdan baktığımızda, tarihi, özellikle, araştırma konusu olan tüm
Türk halklarının (ister büyük, ister küçük) tarihini öğrenmekte ne kadar gayret
sarf ettiğinizi her okur anlayabilir. Hem de öyle böyle tarihi değil, “daha çok
karanlık dönemleri ve kökenleri aydınlatmayı gerektiren tarihi. Dahası Türk
halkları tarihinin hâlâ tam gün yüzüne çıkmadığı da her kese belli. Sovyetler
Birliği’nde yaşayan Türk halklarının tarihi ise günümüze kadar doğru şekilde
değil de, sap-tırılarak öğrenilmektedir. Bu konuda Türk halklarının içlerindeki
bir sıra “kendi” araştırmacılarının da negatif etkisi ve rolü de az
değildir. 



Türk dillerinin ortak ve benzerliğini değil de, farklılığını yansıtan
özelliklerinin araştırılmasına daha çok önem vermeniz de takdire değer. Çünkü,
günümüzde hala Türk halklarının tarihini inkar edenler, onların ve dillerinin
çok yakın zamanlarda geliştiğini ve dillerinin yalnız lehçe ve ağızlardan ibaret
olduğunu iddia edenler de mevcut.



Çok haklı olarak XIII yüzyıldan önceki zamanın dil manzarası ile ilgili
araştırmaların oldukça az olduğunu vurgulamaktasınız. Zaten bu yüzden de
çokları Türk halklarının büyük bir kısmının dillerinin aniden bu yüzyıldan sonra
meydana çıktığını düşünmekteler. Bu yüzden sizin daha ileri zamana, önceki
tarihlere yer vermeniz çok güzel. Doğru, sizde bu bakımdan Köprülü’nün de emeği
az değil. Ama onun Türkiye’de yaptığını Azerbaycan’da Prof. Dr. Y.Yusifov,
Prof. Dr. T.Hacıyev, Prof. Dr. G.Geybullayev gerçekleştirmişler. Onlar da daha
derinlere giderek çok değerli bilgi ve belgelere ulaşmış, böylece ister halk,
isterse de dil tarihi ile ilgili belli düşünceleri oldukça zenginleştirmişler.



Kitabınız bilimsel esaslara dayanan çok değerli bir eser. Hiçbir abartıya yol
vermeden yalnız sözkonusu eserin Türkiye’de değil, diğer Türk halklarında da bu
eğitim ve öğrenimde en yararlı öğretim kitaplarından biri olacağını söyleye
biliriz.

Ahmet bey, halkın ve dilin tarihini yazan insanda vatanseverlik, kendi halkının
tarihine sevgi gibi duygular olmalı. Fakat “en fazla objektif olunması gereken
alanda da duygular daima işe karışabilir.”- dediğinizde de çok haklısınız.
Bizce karışmalıdır da. Kendi halkının tarihine düşmanca bakmaktansa, o tarihi
tahriflere yol versek bile sevgi ile araştırmak daha güzel. Ben sizde genel
Türk tarihine böyle sevgiyi gördüm. 



Mütevazı bir tavırla, “bu kitabı esas itibariyle bir müracaat eseri olarak
hazırlamakla beraber bazı sorunları tartışmayı ve kendi görüşlerimi ortaya
koymayı da gerek bildim… Eğer bazı görüş ve yaklaşım-larım tartışmalara yol
açabilirse bunun, bilim dalımıza bir kazanç getireceğini düşünüyorum.” – diye
samimi itirafta bulunuyorsunuz.



Bu sözlerinizi esas alarak, sizinle “tartışmak” değil de, (tartışmag-bizim
dilde bir az kaba bir tâbir) düşünce munazarası yapmak, bir fikir alış
verişinde bulunmak istiyorum.



Ama önce sizin yazması ne kadar zor olduğunu bildiğim geniş ve kapsamlı
eseriniz konusunda Azerbaycan okurlarını bilgilendirmek isterim.



488 sayfalık bu kitap (Prof.Dr. A.B. Ercilasun. Türk dili tarihi. Başlangıçtan
XX yüzyıla. Akçağ. Ankara 2004.) on beş bölümden oluşan, “Bilgeye… Gün ışığı
niyetine…” gibi güzel sözlerle başlayan değerli bir eser. Kitaba yazılan “Söz
başı”nın da oldukça samimi duygularla kaleme alındığı belli. 32 sayfalık
“Giriş”de “Türk dilinin dünya dilleri arasındakı yeri” konusu genişçe işlenmiş.
Altay dil teorisi, Nostratik teori ve Avrasyatik teorisine yer ayırdığınız bu
bölüm Türk dillerinin sınıflandırılması konusunu da içermektedir. 



Tırnakta verdiğimiz konu ismindeki “Türk dili” kelimesi tartışmaya açık bir
mesele. Bu yerde “Türk dili” denildiğinde, Türk dillerinin hepsini bir dil gibi
kabul edilmemesi gerek-tiğini, genel olarak Türk dilleri ailesinden bahs
edildiğini her okur anlayabilir. Yani, bizce, burada “Türk dili” adı altında
esasında “Türk dilleri ailesi” göz önünde bulunmaktadır. Burada Altay teorisi -
Türk, Moğol, Tungus, Kore, Japon dillerinin aynı bir kökenden olması ve bu
dillerin akrabalılığı konusunda verdiğiniz bilgiler oldukça değerli. Girişte
aynı zamanda teorinin sonralar Ural-Altay teorisi gibi genişlemesi, onun bir
teori olarak meydana çıkması, gelişimi, Johann Philipp Tabbert fon
Strahlenberg, Rasmus Rask, A.Miller, W.Schott, Gustaf John Ramstedt,
Aleksanteri Castrén, Nicolas Poppe, B.Vladimirtsov ve diğerlerinin bu süreçteki
rolü ve onların bu konudakı fikirleri de güzel bir şekilde özetlenmiş. 



Dahası Türkiye’de Altayistik üzerine kapsamlı ve başarılı çalışmalar yaptığını
söylediğiniz Ahmet Temir, Talat Tekin, Osman Nedim Tuna, Tuncer Gülensoy gibi
bilim adamlarının isimlerini saymış, Sergei Starostin, Anna Dybo ve Oleg
Mudrak’ın ise bu dalda en son araştırmaları yaptığını hatırlatmışsınız.
Sözkonusu bölümde Strahlenberg, Vladimirtsov, Poppe, Miller gibi
araştırmacıların “Ana Altayca” teorilerini şema halinde sunmanız da konu ile
ilgili hassasiyetinizi yansıtmaktadır. Bu şemalar içinde yalnız Street’in
şeması “Ana kuzey Asya dili” ismini taşımasıyla farklılık ifade etmektedir.



Strahlenberg Ana Altayca’nı “Moğol-Türk” şeklinde iki gruba ayırmış. Hatta,
“Türk-Moğol” dememiş, Balkanlardan Mancur topraklarına kadar yayılan Türkleri
ikinci, Moğollarıysa ön planda vermiş. Vladimirtsov’un şeması da Strahlenberg
ile aynı. Poppe de ana Altayca’nı 2 grup halinde sınıflandırmaktadır: Çuvaş –
Türk – Moğol – Mancur – Tungus birliği ve Ana Kore.

Poppe’ye göre birinci daldan Çuvaş –Türk grubu gelişmiş, ondan ise Ana Türkçe,
Ana Türkçeden ise Türk lehçeleri ayrılmış. Buradan elde ettiğimiz sonuca göre, güney-batı
grubu Türk dilleri Çuvaş-Türk birliğinden yaranmış, dahası Türkler Anadolu’ya
ve Kafkasya’ya Kuzeyden gelmişler.



Ana Altayca’yı Ana Batı Altayca ve Ana Doğu Altayca’ya ayıran Miller ise Ana
Batı Altayca’dan eski Türkçe ve eski Bulgarca’nın yarandığı
kanaatindedir. 



Street’in sınıflandırmasıysa biraz farklı. “Ana Kuzey Asya dili” ismini koyduğu
aileni 2 gruba ayıran Street birinci grubu “Ana Altayca” gibi vermiş. Kore,
Japon ve Aynu dillerini içeren ikinci grubun ise ismi yoktur. Ana Altayca’nı Miller
gibi Ana Batı Altayca ve Ana doğu Altayca gibi gruplara bölen Street’in
fikrince, ana Batı Altayca’dan ana Türkçe, ondan da Türk lehçeleri gelişmiş.



Böylece, tüm bu mantıksız bölgülerin hepsinin esası Altay teorisine
dayanmaktadır. Bu o demek ki, Türklerin ilk beşiği Altay’dır. Türkler orada
doğmuş, çoğalmış ve o topraklardan tüm dünyaya yayılmışlar. 



Bu konuda nasıl derler, kuyuya ilk taş atan Strahlenberg olmuş. Ünlü
yazarlarımızdan olan A.Hakverdiyev’in diliyle söylesek, “o yerlerde avare
dolaşan” bu İsveç asıllı esir subay ilk kez o topraklardaki yazılı balballara-
taş yazıtlara rastlamış, onları kağıta aktarmış, sonra da bilim dünyasında yeni
bir başlangıcın esasını koymuş. XIX yüzyılın sonlarında V.Tomsen tarafından bu
yazıtların okunması Türk halkları ve Türk dilleri tarihi için çok büyük bir
buluştu. 



Daha sonra da V.V. Radlov’un metinleri çözmesi Türk kültürü tarihini en azından
5-6 yüzyıl eskiye götürdü. Orhun-Yenisey yazıtları gibi bilinen bu anıtlar
tarihçi, dilbilimci, etnografi ve arkeoloji uzmanlarının Orhun-Yenisey
nehirleri kıyısında bulunan söz konusu toprakların ve genel olarak Altayların
Türk’ün beşiği olduğu kanaatine varmasına neden oldu. Bu kez de uzmanlar
Türklerin bir mucize gibi bu yerlerde yaranmış olduğunu ve dünyaya buradan
yayıldığını ileri sürdü. 



Fakat, insanlık tarihi çok eskilere dayanmaktadır. Dünya dillerinin oluşum
tarihini de dikkate alırsak, 1500 yıllık yolun bir şimşek çakmasından farksız
olduğunu, dahası bu kadar büyük bir arazide yaşamış halkların aniden oluşmasının
da imkansız olduğunu düşünememişler.



Girişde, nostratik teori ve onun oluşumunda Pedersen ve İlliç-Svitıç’ın rolü
konusunda detaylı bilgi bulabiliriz. Dünya dillerinin sınıflandırılmasını,
özellikle, Merritt Ruhlen’in ilgili şemasını ince ayrıntılarıyla özetlemeniz
çok güzel. Bu yerde en kayda değer an ise bu bilgilerde çoğunlukla ilk
kaynaktan yararlanmanızdır. 



Kitapta “Türklerin ana yurdu ve en eski komşuları” adlandırdığınız birinci
bölümü bir sayfadan da az. Fakat bizi ilgilendiren en önemli konu da burada
açıklanmıştı. Yazıyorsunuz ki, “Türklerin ataları, m.ö. 2000-1000 yılları
arasında Ural dağları ile Sayan, Altay ve Tanrı dağları arasında yaşıyorlardı.
Hazar denizinin kuzey doğusundan başlayıp Aral ve Balkaş göllerini de içine
alarak Tanrı, Altay ve Sayan dağlarına dek uzanan bu coğrafya Avrasya’nın orta
bölgesi idi. Doğu’da Moğol, Tungus ve Korelilerin ataları bulunuyordu. Batı’da
ise Kuzey bölgelerinde Fin ve Macarların ataları; güney bölgelerinde Ari
kavimler vardı. Avrasya’nın güneyinde, doğudan batıya doğru Çinliler ile
Hint-İran kavimlerinin ataları yaşıyordu. Moğol, Fin-Ugor, Hint-Avrupa ve Çin
dilleriyle Türkçede görülen bazı ortaklıklar, alış verişler işte bu uzak
geçmişteki komşuluğun izleridir.”(s.33)



Ahmet bey, biliyorsunuz mu, en büyük hata nedir? Ister tarihçi, ister
dilbilimci olsun, uzmanlar tarafından halkların tarihi, tarihin bize belli
devirlerinde bile bir bütün halinde değil, kareler, parçalar şeklinde
öğrenilmektedir. 1000-2000 yıllık tarih söz konusu olsa bile. İşte tüm
yanlışlar buradan kaynaklanmaktadır. Peki, ama, Türkler Sayan ve Altay’a
nereden gitmişler, nasıl orada toplanmışlar?



Bu soruya yalnız insanlık tarihini bir bütün olarak ele alırsak cevap
bulabiliriz. Girişte siz de monogenez teorisinden söz açmışsınız. Ama, maalesef
sizin bu konuyla ilgili fikriniz o kadar açık şekilde anlaşılmıyor. Ben ise bu
teorinin taraftarlarındanım. Size vermiş olduğum “Azerbaycan dilinin tarihi”
isimli kitabımda da bu konuya bir bölüm ayırmıştım. Basında da tek ulu dil
konusunda çok yazdığım için fazla ayrıntıya girmek istemiyorum. Ana fikir o ki,
Yer yüzünde varolmuş ulu dil m.ö.12. binyılda protodillere parçalanmış,
12-6.binyıllarda ise bu protodillerden dil aileleri (Hint-Avrupa, Hami- Sami,
Türk dilleri ve s.) oluşmuştur. Sonuç olarak artık m.ö. 6. binyılda Batı ve
Doğu Türk dilleri ayrı ayrılıkta farklılık kazanmaktaydı. 



Burada ikinci bir önemli konu daha var: Bu ulu dil nerede oluşmuş, gelişmiş ve
parçalanmıştır?



Dünya biliminin bu konudaki kanaati ise böyle değerlendirilebilir: Yer
yüzündeki Ulu dil Afrika’nın kuzeyi, Asya’nın batısı, Avrupa’nın güney doğusunu
içine alan bir arazide yaranmıştır. Dilin bölünmesi de bu topraklarda, yani Ön
Asya ve Akdeniz sınırları içerisinde gerçekleşmiştir. Orta taş çağında
(Mezolitik devir.X-VIII binyıllar) doğuya, batıya, kuzeye, güneye doğru olan
ilk göçler bu topraklardan başlamıştır. M.ö.3-1. binyılların dil verilerinin-
yer, insan ve kavim adlarının araştırılması köklü ve ana kavimlerin daima
doğdukları topraklarda kaldığını, yeni doğulanların, toprakları az olanların
taşınmaya mecbur olduğunu açığa çıkarmıştır.(bak:1) 



Ben mümkün olursa, size bir harita yollayacağım. Ruslar onu okulda tarih dersi
sırasında kullanmaktadırlar. Haritadan görünen o ki, 8000 yıl önce (yani, m.ö.
6. binyılda) Altay’da hiçbir insanoğlu yaşamamıştır. Bu çağda insanın yaşadığı
yerler olarak Anadolu’nun güneyi, Mezopotomya toprakları, İran yaylası
adlandırdığımız topraklar ve Türkmenistan bozkırlarının batısı
gösterilmektedir. 



Bugün Türk yurdu gibi sunulan yerlerdeyse yerleşim çok sonralar- 5000 yıl önce
başlamıştır. Avrupa bilimadamlarının sözkonusu teorisinde Türklerin yerleşim
yeri olarak Sayan-Altay’ın gösterilmesi kasıtlıdır ve eski Azerbaycan ve
Anadolu topraklarına Türklerin sonradan gelme olduğunu kanıtlamak amacını
taşımaktadır. Bu tarihi doğru bilmemekten doğan bir konu. Altay Türk’ün beşiği
değil. Türk’ün beşiği Anadolu’nun güneyi, Azerbaycan ve özellikle, Mezopotomya
topraklarıdır. Bizde artık Altay’ın isminin Türkler tarafından Azerbaycan’dan
götürüldüğü, m.ö. Azerbaycan Aratta devletinin isminden doğduğu kanıtlanmıştır.
Y.B.Yusifov Azerbaycan Aratta devletinden (m.ö.28.yüzyıl) bahs ederken bu
kelimenin nasıl Alatey şeklini aldığını açıklamıştır: “Alatey’i Türk
dille-rinde kullanılan Alatay, Altay, Alatey ve Alatau “dağ, sıra dağlar”
bildiren kelimelerin ilk şekli gibi kabul edebiliriz. Bu kelimelerin ProtoTürk
(Erken Türk) diline ait olması şüphesizdir.(2,78,115;3,167)



Sizin verdiğiniz sınıflandırmaya göre milattan 2000 yıl önce ne Anadolu’da , ne
de Azerbaycan topraklarında Türk gözükmektedir. 



Geçmiş SSCB’de Doğu’yu güzel bilen üç bilimadamından (İ.M.Dyakonov,
V.A.Belyavski, Y.B.Yusifov) biri olan Y.Yusifov m.ö.28. yüzyılda Azerbaycan
Aratta devletini kuranların Türkler olduğunu kanıtlamıştır. Bilimadamı
üniversiteler için ders kitabı olarak yazdığı bu eserde birkaç delil ve olgular
sunduktan sonra şöyle bir yorum yapıyor: “ Bu kanıtlar m.ö. III-II binyıllarda
Azerbaycan topraklarında Türk etnosları (halkları) yaşadığını ve o çağın
politik olaylarında katılımcı olduklarını göstermektedir. Böylelikle,
ProtoTürkler Azerbaycan’ın en eski sahiplerinden biri olmuş ve onlar daha
birbirinden sesbilimsel bakımından farklılık kazanmamış genel Türk dilinde
konuşmuşlar. Fakat artık bu çağda batı ve doğu Türk dillerini nitelendiren bir
sıra sesbilimsel değişimler oluşmuştu. Diye biliriz ki, ProtoTürkler bu çağda
yalnız Azerbaycan’da değil, aynı zamanda Anadolu yarımadası ve Orta Asya’da
yaşamış ve tedricen kuzeye doğru hareket etmişler.” (2,78) (Bu kitap iyi
bir kitap, onunla tanışmanızı isterim.) 



Eski Azerbaycan kavimleri Gutiler, Lulular, Kassitler, Turukkiler, Sular Türk
kavimleriydi.(Yine orada s.77-86) Daha m.ö. 6. binyılın ortalarında Azerbaycan
topraklarından Mezopotomya’ya inen Sümerleri, tipolojik bakımdan eklemeli dilli
Elamları, Hurrileri söylemedim. Onların da tartışmalı olduğunu söylerler.



Zamanında “Kitabı Dede-Korkut”u Homeros’un meşhur “İlyada” ve “Odysseia”
destanları ile karşılaştırmalı şeklinde araştırmıştık. Bu zaman elde ettiğimiz
sonuç oldukça ilginçtir: 



Bu eser (“Korkut ata destanları”) Yunanların komşusu olan Türkler tarafından
yaratılmış ve tarihi bakımdan oldukça eskilere dayanmaktadır.- azından
Homerosla, onun anlattığı devirle yaşıttır. Her iki eser arasında sayısız ortak
özelliklere, benzer olgulara rastlanmaktadır. Sayan-Altay topraklarındaki
Türkler böyle bir destan yazamazlardı. Bu destan Selçuk Türklerine de ait
değil. Destanın tarihi 1500 değil, en azından 3500 yıla dayanıyor. Onun sonrakı
gelişim evrelerini söylemiyoruz daha.( bak:7,321-362) 



Truva savaşının (m.ö.1250 yılı) kahramanları-Priamos’un nesli, Hector, Alneas
kimlerdi? 



O savaş Helen-Türk savaşıydı. İşte o Priamos’un yeğeni Aeneas ve adamları Truva
düştükten sonra denize açılarak İtalya topraklarına gelmiş, önce Latin devleti,
sonralarsa Roma’yı kurmuşlar. O topraklardaki Etrüsklerin-Tursakaların Türk
olduğunu sizlerden Adile Ayda uzunsüreli araştırmalar sonucunda güzel bir
şekilde kanıtlamıştı. Hint- Avrupalıların “İran’a ulaşması” 1500 değil, m.ö.
800 yıl olarak kabul edimektedir.- m.ö. 8. yüzyıla ait edilen bu tarihi
E.A.Grantovski her ne kadar çalışsa da, m.ö. 9. yüzyıla bağlayamadı. 



Tüm bunlar Türk tarihine yeniden bakılması gerektiğini göstermektedir.
Orhon-Yenisey toprakları bir mezarlıktır. Bu yerlerde Türkler yaşamış, artmış,
büyümüş, vefat etmişler. Fakat orada doğmamışlar. Oraya Batı’dan
gelmişler. 



Azerbaycanla Anadolu’nun kaderinde büyük farklılıklar mevcuttur. Bir çok tarihi
bilmeyenler bir yana, kendi dilbilim ve tarih uzmanlarımızın bazıları da XI yüzyılda
Selçukların gelmesiyle Azerbaycan ve Anadolu topraklarının Türkleştiği
kanaatindedirler. Böyle bir fikir bilgisizlik ve cahillik örneğidir. Urmiya
gölü havzası topraklar, kuzeyli-güneyli Azerbaycan (Irak’ta Kerkük-Erbil
toprakları da) eski Türk yurdudur. Hiçbir zaman, hiçbir tarihi olay bu
yerlerden Türkleri uzak tutamaz. 

Bugün nasılsa beş bin yıl öncede aynı şekilde olmuştur. (küçük değişimler ve
göçler fonunda) Fakat, Anadolu topraklarında ise durum ve tarihi “kader” başka
türlüdür. Anadolu da eski Türk yurdudur. Fakat zaman zaman Bizanslar çoğunluk
oluşturmaktadır. Anadolu Selçuklular zamanında, özellikle, Ertuğrul oğlu
Osman’ın zamanında yeniden asıl Türk yurduna dönüştü. Sizde bir “Kuruluş”
dizisi var-18 bölümlük. Ben onu 1991 yılında sanatoryumda olarken
seyretmiştim. 



Padişah Osman ölüm yatağındayken, oğlu yanına gelir ve onun dileğini sorar.
Padişah Osman Bursa’da toprağa verilmesini ister. Bir süre sonra savaş başlar
ve oğlu Bursa’nın alındığı haberi ile geri döner. İşte, Anadolu böyle adım adım
alındı ve tarihi Türk yurdu yeniden kuruldu. Bunun için de ustamız
A.Demirçizade Azerbaycan Oğuzlarının Selçuk Oğuzları olmadığını,
“Kitabi-Dede-Korkut”un da Selçuk Oğuzlarının değil de, yerli eski Azerbaycan
Oğuzlarının eseri olduğunu defalarca hatırlatır dururdu. Dahası, o, Azerbaycan
dilinin Selçukların dili norm halini almadığı XIV yüzyıla kadar onlara hizmet
ettiğini de eklerdi. Bizim bazı bilimadamlarıysa XVIII yüzyıla kadar Azerbaycan
ve genellikle, Türk dillerinin olmadığını ve dil gibi farklılık kazanmadığını
ispat etmeğe çalışıyorlar. 



Ahmet bey, görüyor musunuz işimiz ne kadar zor ? 



Kitabınızın ikinci bölümü “Sümerce-Türkçe ilişkisi” adını taşımaktadır. Osman
Nedim Tuna’ya dayanarak Sümer ve Türk dillerine ait çok sayıda ortak kelimeleri
örnek olarak sıralamışsınız. 



Verdiğiniz bilgiye göre, Tuna Sümer yazıtlarında Türk dillerine ait 168
kelimeyi tespit etmiş. Bizde de bu konu ile ilgili böyle yazılar yazılmaktadır.
O da bilinen bir fikir ki, böyle kelimelerin olması ya köken bağlılığından, ya
da ilişki sonucunda bir dilin diğerinden kelime almasından doğan bir
olaydır. 



Sizin yazınızdan da anlaşılan o ki, Tuna Sümer dilindeki böyle kelimeleri
yabancı-alınma gibi kabul ediyor. Bu alanın ilk araştırmacısı gibi Oljas
Süleymenov da, bizim dilbilimciler de aynı fikri paylaşmaktadırlar. Zaten
araştırmanın başarısı da Sümer dilinde Türk sözlerinin varlığının ispat
edilmesindedir. Sözkonusu deliller de Sümerlerle aynı zamanda bir Türk halkının
varlığını gösteren en iyi örnek. 



Böylece Türklerin tarihi en azından 550 yıl daha eskilere varmaktadır. Bu bile
kendi kendiliyinde Türklerin Sayan-Altay topraklarına Ön Asya’dan gittiğini
göstermektedir. Fakat ben bu ilişkiye de karşıyım.



Ben de Sümer dilinin yalnız sözvarlığını değil, aynı zamanda sesbilimini,
biçimbilimini ve sözdizimini de belgeler, olgular esasında incelemiş
bulunuyorum. Bu konu ile ilgili araştırma yapanlardan biri olan İ.M.Dyakonov
Sümer dilinde önek olduğunu belirtir. Ben de sözkonusu ekleri inceledim.
Aslında onların hiçbiri önek değil, birer çekim eki ve ya bağlaçtır. 

Örneğin, Dyakonov fiilden önce “ne” önekinin kullanıldığını ve olumsuzluk
bildirdiğini yazar. Bu bizim dilimizde şimdi de kullandığımız “ne” bağlacıdır:
Ne görür, ne duyar.(bak: 3,112-126) Bunun nesi önek? 



İsterseniz, önek olduğunu da farzedelim. Ama diller kök dilden ayrıldığında kök
dilin tüm özelliklerini hemen ani olarak kaybetmez. Bizim tipoloji bakımdan
farklı diller gibi bildiyimiz dil ailelerinde de o kadar ortak özelliklere
rastlayabiliriz. 

Örneğin, bizim dilimizde tamlayan tamlanandan önce kullanıldığı halde, Fars
dilinde tam tersi yapılır: perişan zülf – zülfi-perişan. Ama bizde tamlayanın
tamlanandan sonra kullanıldığını iddia edemeyiz. Şah İsmayıl- İsmayıl şah,
Hanım Emine- Emine hanım, Doktor Hamit-Hamit doktor. Bu örnekleri istediğimiz
kadar artırabiliriz. 



O önekleri Hint-Avrupalılar Sümer dilinin Türk dili olmadığını kanıtlamak için
uydurmuşlar. 5000 yıldan artık bir zaman geçti. Fakat, Sümer dilindeki tüm
çekim ekleri küçük sesbilimsel farklılıklarla modern Türk dillerinde kalmış
bulunmaktadır. 



“Gim” (kimi/gibi) sontakısı- hiç sontakıyı da başka bir dilden almak mümkün mü?
Onun günümüzde kullanılan “Gimi” şekli de her şeyi açıklar. Fakat bu halk
kimlerinse ataları olmalı. Günümüzde kimlerse o halkın evlatları olmalı. 



Hint-Avrupalılar onların kendilerinin ataları olmadığını itiraf ediyorlar.
Bizlerse bu kadar Sümer –Türk benzerliği, yakınlığı olmasına rağmen gerçekleri
kabullenmekten korkuyoruz. 



Kendileri Sümerlerin m.ö.6. binyılın ortalarında Azerbaycan’dan-Zagros topraklarından
Mezopotomya’ya indiklerini yazıyor. Sonralar da Akkadlarla karşı karşıya
geldikleri için bir çoğu yeniden kendi yurtlarına dönmüş. Yakın zamanlarda
bizde bu konuda doktora tez hazırlayan Rahman Purekber Hayavi de tezinde güney
Azerbaycan arazisinde Sümerlere ait çok sayda anıtlar, özellikler olduğunu
kanıtlar.



Avrupalı bilginler anlamak istemiyorlar ki, Türkler dünyanın ilk ve eski
halklarından olmasaydılar Yer yüzünün ekvator boyu en güzel topraklarına sahip
olamazlardı. 



Etrüsklerin de Türk olduğunu görmek istemezler. Zaten Moğolların, Japonların,
Korelilerin Türklerden tecrit edildiğini de tartışmalı şekilde itiraf
ediyorlar. 



Kitabınızın “Eski kültürler ve Türkler” bölümünde eski Doğu medeniyetlerinin
oluşumunda Türklerin rolünü araştırmışsınız. “Bozkır kültürü” konusunda,
dahası, hayvanların, özellikle atların ilk defa ehlîleştirilmesinde, demirin
işlenmesinde bozkır Türklerinin (Terekemelerin) rolünü geniş incelemiş
bulunmanız dikkat çekici. 



O.Menghin’in fikirlerine dayanarak yazıyorsunuz: “Menghin de “atı
ehlîleştirilmesi ve umumiyetle hayvan yetiştirmek gibi medeniyet tarihindeki
çok mühim bir safhanın Türklerin ataları ile yakından ilgili” olduğunu
belirtir. Ona göre “Türk kültürünün dünya tarihinde iki bakımdan kesin tesiri
olmuştur. Bunlardan biri, hayvan besleyiciliği geliştirmek ve yaymak suretiyle
ekonomik; öteki, yüksek teşkilâtçılık yolu ile sosyaldir.”



Bunlar değerli sözler. Demek ki, Batı’nın kendisi de insanlığın hem ekonomik,
hem de sosyal gelişiminde en önemli rolü Türklerin üstlenmiş olduğunu
onaylıyor. 



Onlar zaten her zaman böyle: önce mecburen hakikati, gerçeği itiraf eder, sonra
da oyunbazlık yapmaya başlarlar. Zaten Sümerlerin de Türk olduğunu ilk önce
onlar itiraf etmişler.



Sakalarla ilgili verdiyiniz bilgi de (IV bölüm) tarihi gerçeklere uygun 7
çeşitli çevirmenle konuşan Sakalar çeşitli kavimlerden oluşurmuş. Bazıları,
özellikle çar İskitleri (Bak:5) ismini taşıyanlar, Azerbaycan topraklarında
çarlık kuran (m.ö.653-625) Türklerden oluşmuş. 



Burada en dikkat çeken ise “Firdevsi “Şahname”sinde “Med ve Perslerle Sakaların
mücadilelerini İranlılarla Turanlıların mücadelesi olarak anlatılır”
kelimeleridir. Buradan anlaşılan o ki, Medlerle (Midiyalılar) Persler birleşmiş
(ve ya belki de bir halk olmuş) ve Sakalara karşı mücadele etmişler. Midiya
(Medeya/Medya) devleti ile ilgili Asur kaynaklarında m.ö.834 yılında bilgi
verilmektedir. 



Farslar ise İran yaylasına 8. yüzyılın ortalarında gelmişler. Medeya/Medya
aslında ilk kurulduğunda bir Fars devleti değildi. 

Bizim dilbilim ve tarih uzmanları Medeya/Medyalıların Türk olmaları konusunda
hemfikir. (akademik “Tarih” birer istisna) 

Farslar 550 yılında ihanet yolu ile Medeya’da hakimiyeti (Harpak’ın ihaneti)
ele geçirmişler. Meşhur “Astiages efsanesi” de bununla ilgilidir. Doğru, Saka
liderleri Kiaksar tarafından aldatılarak öldürtülmüş. Fakat, Bu Sakaların ve
Medeyalıların ayrı dillerde konuştuğu anlamına gelmez. Nasıl olsa, onlar akraba
kavimlerdi ve birlikte güç kazanarak Azerbaycan’da Medeya-Saka devleti
kurmuşlar. Onun için de bu süreçte Turan adı altında Medeya-Saka hakimiyeti bir
bütün gibi kabul edilmektedir. M.ö.550 yılında Medeya düşer ve Fars Ahamenişler
devletine birleşir. (2, 122)



Sakalar aslında güney Kafkasya ve Anadolu’da tam olarak sonradan gelme
sayılmazlar. Herodot onların bir kısmının Kimmerleri kovalama sırasında bu
yerlere geldiyini yazmaktadır. Fakat, Sakalar Ön Asya’nın, Azerbaycan’ın ve
Batı Anadolu’nun en eski kavimleridir. 



Sizin tâbirinizle desek, onların ataları Kassitler olmuşlar. Azerbaycanda
Kassit medeniyetinin çok eskilere dayanan (bazılarına göre, hatta 10000 yıllık)
tarihi vardır. Sakalar Kassitlerin (Kasların) sonrakı nesilleridir. Kas ve Sak
kelimeleri de yalnız ses yer değişimi ile seçilmektedir. Sizin topraklardakı
Truva’nın karşısından geçen büyük nehrin zamanında 2 ismi olmuştur: denize
kavuşan yerde Ksanf, başladığı yerde Skamandr.



Bu kelimelerde Kas (KSanf) ve Sak (Skamandır) kelimelerini bulmak mümkün
Hоmeros’un destanında Skamandr bozkırı, Skamandr vadisi, Skamandr kahini gibi
ifadeler Sakalara ait. Homeros yazıyor:



Hefestle de düşman oldu bol dalgalı derin bir nehir.

Ki, Tanrılar Ksanf diyor ona, insan-Skamandr(6,300)



Bu Homeros`un m.ö.1250 yılı olaylarını anlatırken çok eskilere dayanan Ksanf
kelimesinin anlamını bilmediğini gösteriyor. Işte bu nedenle onu Tanrılara,
Skamandr`ı ise onunla aynı çağda yaşayan Saka`ların ismile bağlı olduğu için
insanlara bağlıyor. (Konu ile ilgili Homeros`un destanları ve
“Kitabı-Dede-Korkut” makalemize bakabilirsiniz. 7, 321-352) 



Bu aynı zamanda Saka`nın Yaka (kıyı, kenar) kelimesinin İran dillerinden alınan
şekli almadığını göstermektedir. Farslar kelimeyi olduğu gibi de
kullanabilirlerdi.



Bu yerde Massagetlerin Hazar`ın doğusunda aranması (tarih kitaplarında böyle
fikirler mevcut) doğru değil. Massagetler-baş Sakalar ve onların lideri Tomiris
Azerbaycan Sakalarındandır. Size göre ise Alp er Tunga Saka hükümdarı
Midias`dır.



Bizim kaynaklarımızda ise Alp er Tunga `nın son Medya kralı Astiages olması ile
ilgili önemli fikir hakim. (Bak: 8) Alp er Tunga`nın şerefine ağıtlar XI
yüzyılda yazıya alınsa da, aslında 1500-2000 yıl daha önce söylendiği, eski dil
olguları olduğu kabul edilmektedir.(9, 172)



Hunların tarihine de eserinizde geniş yer ayırmışsınız. M.ö.1700 yılından belli
olan Hunların tarihini ilginç belge ve delillerle izlemişsiniz. Hunlarla
Çinlilerin uzun süreli mücadeleleri de kitapta güzelce yansıtılmış. Hunların
kökeni konusunda üç fikre yer vermiş bulunmanız eserin geniş araştırmaların
sonucu olduğunu göstermektedir. 



Çoğu uzmanlar onları Türk-Moğol kökenli sayıyor, bazıları ise daha ileri
giderek onların ne Türk, ne de Moğol kökenli olduklarını iddia ediyorlar.
Sonuncu oldukça anlamsız bir fikir bizce. Çoğunluk onların Türk olmasını iddia
etse de, biz A.Gaben gibi Hunların Türk ve Moğollardan ibaret olduğu
kanaatindeyiz. 



Bu arada sözkonusu bölümde Asya Türklerinin yadigarı Oğuz Kağan destanı ve
Mete`nin (Mao Tu`nun) devlet politikası konusunda yazdıklarınız da ilgi ile
okunmaktadır. 



Sonrakı bölümlerde Türklerin Türküstan, Afganistan ve Hindistan topraklarına
yayılması, Avrupa Hunları ve Atilla`nın faaliyeti konusu ele alınmış.



Kitabınızın büyük bir bölümünü (s.79-197) Göktürk Kağanlığının/Hakanlığının
tarihi ve dili konusuna ayırmışsınız. Türklerin bu büyük tarihi konusunda çok
güzel ve kapsamlı bilgi vermeniz de dikkat çekici. Kağanlar, anıtlar ve onların
dili konusunda bir kitap kadar bilgi almak mümkün. Ben de tüm bunları
açıklamaya, incelemeye kalkışsam kitabın büyük bir bölümünü buraya yazmam
gerekecek. Fakat bu yerde beni ilgilendiren önemli bir konuyu sizinle paylaşmak
isterim.



Bizlerde bu devrin Türk tarihi konusunda Lev Gumilev`in “Eski Türkler” kitabı
oldukça meşhur. Lev Gumilev Kağanlık devrinin tarihini ayrı ayrı evrelerle
genişçe incelemişti. Fakat eserinde dil konuları, metin incelemesi ve
açıklamasına sizin kitabınızdakı gibi geniş yer vermemiş, tarihi-toplusal
tarihi araştırmıştı. L.Gumilev Çin kaynaklarını da kullanmış, dişi kurt
efsanesini Aşinalılarla ilişkilendirmişti.



Siz de bu efsanenin tarihinin milattan önceye gittiğini, fakat bazı
tarihçilerinin 500 evlik Aşina ailesine bağlandığını söylüyorsunuz.



Çin`in kuzeyinde yerleşen Şensi vilayetinin batısındakı Hesi`de yerleşen Aşina
ailesi Taba`ların (Çinlilerin) işgalleri sırasında оnların idaresi altına
girmemiş, Altaylara göç etmişler. Orada ise Juan-juanlar`a sığınmış ve demir
üretimi ile uğraşmışlar. Siz de böyle yazıyorsunuz, biz de böyle biliyoruz.
Çünkü, bunlar tarihi gerçeklerin ta kendisi. Sonrası da zaten belli: Aşina
yeniden kuvvetlenmiş, Bumın ve İstemi devrinde Juan-juanların hakimiyetine son
koymuştur. Zaman geçtikçe de büyüyerek imparatorluk şeklini aldılar. Bunlar
herkese belli. 



Beni en çok ilgilendiren sizin kelimelere verdiğiniz açıklamalar oldu: “Göktürk
anıtlarında Bumın olarak geçen kurucu kağanın adı Çin kaynaklarında Tumen
şeklindedir. Bu büyük ihtimalle Türkçe Tuman (duman) kelimesidir. Tuman
Kağan`ın oğlu Mukan/Muhan ise Türkçe Buka+n (Boğa) olmalıdır.(8) Burada benim
dikkatimi çeken Mukan kelimesinin Bukan (Boğa) gibi açıklanmasıdır.



Biz bu kelimeyi – Mukan/Muhan (Gumilev`de Muğan) kelimesini sıradan bir
kelime-isim gibi değil de, çok önemli ve gerekli bir tarihi olayın izi gibi
kabul ediyoruz. “Aşina ve Azerbaycan” adlı makalemizde (7;295-313) bu konuyu
daha da geniş bir şekilde incelemiş bulunuyoruz. 



Araştırmalar sonunda 500 evlik Aşina ailesinin bağlı olduğu kavimin zamanında
(m.ö.birinci binyılın sonlarında, ya da m.s. ilk yüzyıllarda) Azerbaycan`dan
Hesi`ye gittiği anlaşılıyor. Bunlar Hesi`de de, Altay`da da “mülteci”, “göçebe”
gibi yaşamışlar. Altay`da “Türk denizinde bir damla” sayılan bu kavim gittikçe
artmış ve güç toplamıştır. Bunlar da herkese açık. Onların Hazar`ın
batısından-Azerbaycan topraklarından göçtüğünü kanıtlayan bir çok ciddi
kanıtlar var. Bu kanıtları kısaca anlatmak isterim. (sözkonusu makalede geniş
açıklama verilmişti)



Sizin de söylediğiniz gibi (s.770 m.s. 48 yılında Asya Hunları Batı ve Doğu
Hunlar olmakla 2 gruba bölünmüşler. Gumilev ise 2 efsanede de Aşina ailesinin
Hesi`den göçmesi ile ilgili hiçbir işaret olmadığını söylüyor. Bunun için de
bunun Aşinalılar tarafından Altay`a muhaceret ettikten sonra yarandığını
ihtimal ediyor. Fakat bu oldukça esassız bir fikir. Çünkü bu efsane daha eski
tarihleri andırmaktadır. (Siz de daha eski olduğunu not etmişsiniz.) 



Zaten birinci efsanenin ilk cümlelerinden birine de onların (Aşinalıların)
köken itibarile nereli oldukları konusunda oldukça açık bir fikir
sezilmektedir. Efsanede onlar “Batı ülkesinden batıda yerleşmiş Hunlar evinin
nesli” gibi nitelendirilmiş. Buradakı “Batı ülkesi” ifadesi Batı Hunları
anlamını taşımaktadır. “Batı ülkesinin batısı” ise Hazar`dan batıya doğru olan
toprakları kapsar. Demek ki, köken Azerbaycan topraklarına dayanıyor.(1)



Çinlilerin gücü ile Aşinalıların bırakıp gittiği Hesi`nin o Hun hakimi Muğan
han ismini taşıyor. Gumilev de “Aşina Hun knyazı Muğan`ın hakimiyetine bağlı
idi.”- diye yazıyor. Aşina`yı da kapsayan bu knyazlığın hakimleri “Muğan”
unvanı taşırlardı. Bu knyazlıktan ayrıldıktan sonra da Aşina hakimleri de aynı
unvanı almışlar. Demek ki, knyaz Muğan`ın hakimiyeti altında birleşen kavimler
akraba kavimlerdir. Eğer Aşina kavimi sözkonusu knyazlıkta diğer kavimlerle
raslantı sonucunda birleşmişse, Aşina hakimleri Muğan/Mukan unvanını
taşıyamazdı. Ya da tam tersi Hesi`nin Hun hakiminin bu unvanı almaması
gerekirdi.



Aşinalılar bu unvanı aralıksız olarak kabul etmişler. 552 yılında Bumın Kağan
öldükten sonra yerine oğlu Kara Issık han/ Kara Kağan geçti. O da çabuk vefat
etti. Tahta Kara Kağan`ın kardeşi (Bumın`ın küçük oğlu) Guşu çıktı. Guşu Mukan
han ünvanını kabul etti. Gumilev eserinde bu hükümdardan bahs ederken, “Bu
hanın aşağıdakı isimleri bellidir: yabani (vahşi) hayvan ismi-Tszuşu (yani,
Guşu/Kuşu-Guş), nesil ismi – Sıgın (yani, torun, kardeş oğlu/ yeğen),
lâkabı-Yandı (yani, galip), ün-vanı- Muyuy, yani Mukan/Muğan. Biz bilimsel
kaynaklarda daha çok kullanılan sonuncu ismi tercih ediyoruz.”(10, 38)- diye
açıklama vermektedir.



Aşinalıların eskiden bağlı oldukları knyazlık hakimleri de, Aşina hükümdarları
da bu unvanı taşımışlar. Muğan/Mukan kelimesi nasıl ve nerede meydana çıkmış?
Bu konuda da düşünmek gerek.(2)



Yukarıdaki yazıda L.Gumilev yandı kelimesinin anlamını “galip” gibi vermiş.
Doğru değil. Bu kelimenin Ön Asya`da büyük tarihi vardır. Bu kelime m.ö. III
binyılda Sumerlerin kullandığı ensi (kahin-hükümdar) ve bu kelimenin bir
sesbilimsel şekli gibi Mannalıların kullandığı yanzı ile aynı
kökdendir.(11,72-76;2,61) 



Örneğin, Manna`dakı bir il hakiminin ismi de Yanzı-Buriaş olmuş. (m.ö.843) Z~d
geçiti ile Aşinalılarda bu kelime yandı şeklini almış ve hakim, hükümdar
anlamını taşımaktadır.



Aşina hükümdarlarının isimlerinde Baga kelimesine de rastlıyoruz: İligyuylu Şe
Mokhe Şabolo-İl Külüg-şad Baga İşbara ismini Gumilev “Ülkenin şerefli şadı,
ilahi küdretli hanı” şeklinde açıklamıştı.



Bag – eski Azerbaycan kavimlerinin dilinde çok kullanılan Tanrı ismidir.
Gumilev de “ilahi kudretli” derken anlamı doğru kavramış. Çünkü sözkonusu ifade
Baga kelimesinin açıklamasıdır. Mada`nın –Medeya`nın batısında olan Musasir
hakimlerinden Bagmaştu, Bagbartu isimlerini hatırlayalım.(3, 266) Azerbaycan`da
Bağastan isimli tarihi vilayet olmuştur ve Makedonyalı İskender`in de oraya
gittiği malumdur.(4)



Aşinalılar irken kelimesini kullanmışlar. Bu kelime “erkeklerin toplantısı”
anlamını taşıyan eski ali şuranın ismidir. Sümerce`deki aynı anlama gelen ugken
kelimesindendir. (ugu/ug- nesil, aile anlamındadır, ken-gen ise geneşmek (bir
konu hakkında birinin düşüncesini öğrenmek için onunla konuşmak) kelimesi ile
ilgilidir.) (5)



Orhun yazıtlarında sema inancı-Tengri esasdır. Tengri ismi Ön Asya`da en az
m.ö.2000 yıl önceden biliniyor. M.ö. 1700 yılına ait 2 Sümer elegiyasında
dingir kelimesi bir kaç defa kullanılmış: 98.dingir-kur-ke, sud(=KAXSU)-de
mu-ra [ ah(?)-(7)]-Bogi zagrobnogo mira budet[proiznosit(7)] molitvı za tebe
[Kramer 18,G.Kaz.Dil.t.446] (6)



Gumilev yerli Türklerle sonradan gelenleri –Aşinalıları giyimine göre de
ayırmıştı. Yazar mezarüstü anıtları – balbalları inceleyerek aşağıdaki sonuca
varmış: 



“Burada en önemli etnografik nitelik- baş giyimi yansıtılmıştı. Bozkırlarda
yaşayanlar sivri uçlu, Altaylılar ise yassı, yuvarlak başlık
kullanıyor.”(10;307). 



Bozkırlarda yaşayan Aşinalılar-göçebelerdir. Tarihçi dürüstçe yaptığı
incelemeler sonucunda bulmuş ki, “bizim öğrendiğimiz 486 balbaldan 329`u sivri
uçlu, 157`i yassıbaşlı.



” M.ö.I binyılın başlangıcında (VII Yüzyıl) Azerbaycan topraklarındaki göçebe
Sakaların bir kısmı sivri uçlu Sakalar diye biliniyor: Minge-çevir`de bulunan
yüzük mühürlerin üzerindeki tasvirler de toprak mezarlarda uyuyanların
Saka-İskit olduğunu kanıtlıyor. Yüzük-mühürlerin birinde sivri uçlu başlık
giyen ve üzerinde geleneksel Saka giyimi olan Saka-Tigrahauda (tigrah-dik,
sivri olan-G.K.) tasvir edilmişti.”(12,213-214.) Bu delil de göçebelerin Orta
Asya`ya en azından m.ö. I binyılın sonlarında gittiğini onaylıyor.(7)



Kısaca anlattığımız bu faktörlere dayanarak Aşinalıların Ön Asya migrantları
olduğunu söyleyebiliriz. Bu aynı zamanda Orta Asya`daki tüm Türklerin Ön Asya
migrantları olduğunu da göstermektedir. Aşinalıların Muğan/Mukan unvanı da
onların hangi topraklardan göçüp gittiklerini açıklayan bir kanıt. Muğan -
güneyli-kuzeyli Azerbaycan`nın büyük bir parçasıdır. Bu yerin migrantları da
yeni topraklarda kendi yurtlarını unutmamış, ismini korumuşlar. Bunun için de
bu kelimeyi Boğa şeklinde açıklamaya gerek yok. Muğan/Mukan Azerbaycan`ın en
eski ve en kudretli kavmi olan Mağların yurdudur. Aşinalıların Muğan/Mukan
unvanı tesadüf değil.



Burada bu konu ile ilgili çok önemli bir diğer delil daha: Turukki kelimesi.



Azerbaycan Topraklarında ismi ilk defa m.ö. 24. yüzyılda Asur kaynaklarında
geçen güçlü Turukki kavmi yaşamıştır. 



Turukkiler (çift k seslerinden biri Asur elementi sayılmaktadır.) çok cesur bir
kavim olmuşlar. Hatta uzun süre Asur devletini bile korku altında bırakmışlar.
Bu kelime Sumer-Akkad yazılarında da defalarca hatırlanmış. Tarihçiler Turukki
kelimesinde Türk kelimesinin ilk şeklini görüyorlar: “Turukki adı “Türk”
isminin ilk şekli olmuş.” Ve ya “Bununla ilgili (Altay kelimesinin açıklaması
ile-G.K.) 



Turukku, yahut Turuk isminin kökeni belli oluyor. Sözkonusu isim “Türk” kavim
isminin ilk şekli olmuştur. Genelde “Türk” isminin eski şeklini “Turuk, Turuku”
gibi kabullenmiş bulunmaktadır. Ilk Orta çağ yabancı dilli kaynaklarında “Türk”
ismi ile beraber “Turukka” (Hint kaynakları), “Ttrruki”( Hoten metinleri),
drug/drugu (Tibet kaynakları) varyantları kullanılmış. M.ö. 2.binyılda Akkad
çivi yazılarında sözkonusu halk isminin ilk “Turukki/Turuki şekli
korunmuş-tu.”(2,78,115) 



Demek ki, “göçebeler” Hesi`ye, sonra da Altay`a Türk ismini Azerbaycan`dan
götürmüşler.(8)



Tüm diğer Türk halklarından farklı olarak yalnız Azerbaycan insanı geçen
binyıllar sürecinde “Türk” ismini korumayı başarmış, Azerbaycan dili “Türk
dili” gibi bilinmiştir. Hatta, Orta Asya`ya göç eden, orada büyük devlet
kurarak onu “Türk” adı ile tanıtan halklar da bu adı koruyamamış. 



Fakat, Azerbaycan insanı XX yüzyılın başlangıcında Atatürk`ün Türk Cumhuriyeti
kurarak Osmanlı dilini Türk dili ilan edene kadar “Türk” ismini yaşatmayı becermiş.



Göktürklerin hakimiyeti, Doğu Göktürklerde 52 (630-682), Batı Göktürklerde 31
yıllık (659-690) tutsaklık (fetret) zamanı, bağımsızlık yılları, II hakimiyet
dönemi (tarih, yazıtlar, anıtlar ve dil konuları) ve onlardan kalan anıtlar -
Uygur, Yenisey yazıtları, Moğolistan, Kırgızistan, Dağlık Altay, Türküstan,
Kuzey Kafkasya, Kırım, Balkan, Macaristan`da bulunan yazıtlar… 

Tüm bunları incelemek için o kadar büyük sabır sahibi olmak gerekir ki…
Göktürk yazıtlarının bulunması, çözülmesi, okunması, araştırılması tarihi gibi
geniş kapsamlı kaynakların bulunduğu alanda çalışmak da oldukça zor. Göktürk
yazısı ve alfabesinin kökeni, Göktürkçe`nin sesbilimsel, grammatikal
özellikleri, yapım ekleri, kelime öbekleri ve onlarla ilgili kategoriler
(çekim, nitelik, iyelik, zaman ve s.) dahası, söz varlığını oluşturan kelimeler
ve onların anlamları gibi dilbilimsel nitelikli bilgileri genişçe araştırmak
yıllarca yorulmak ve sabır sarfetmek isteyen bir şey. Bu oldukça zahmetli bir
iş, Ahmet bey! Ama tüm bunlar kitabı sizin ömür kitabınıza dönüştürmüş.



Ogur ve Bulgar Türkleri ve onların dil özellikleri konusunda da çok ilgi çeken
bilgilere yer vermişsiniz. Bu konuda bizim kaynaklarda bilgiler yok denecek
kadar az. Tuna (Don), ve İdil (Volga) Türklerinden kalan metinler hakkında da
kitabınızdan iyi bilgi alabildim.



Eserinizin önemli bir bölümündeyse “Uygur Türkleri” konusuna değinmişsiniz.
Uygur Türklerinin tarihi Orhun-Uygur Hakanlığı (Kağanlığı), Kansu Uygur
devleti, Uygur metinleri (Maniheyist, Budist, Hristiyan ve Müslüman metinleri)
ve onların dil özellikleri,”Falname”(fal kitabı), Budist nazım ve mensur
eserleri, Uygur metinlerinin bulunması ve incelenmesi tarihi, Uygur Türkçesinin
dil özellikleri- ses yapısı, kelime üretimi, söz varlığı… tek kelimeyle Uygurlarla
ilgili her şeyi mercek altına almanız dikkate değer. 



Karahanlılar devri “Kutadgu bilig”, “Divanü-luğat-it-Türk”, “Atabetül-hakaik”,
Kuran`ın çevirileri, “Divani-hikmet”, Karahaniler devri edebiyatının bulunması
ve basım tarihi, Karahanlı Türk-çesinin ses, kelime, biçimbilimsel özellikleri
konusunda yazdıklarınız da (s.289-358) bir ömrün meyvasıdır. Bunları içeren 11.
ve 12. bölümler ve “Kuzey-doğu ve Batı Türkçelerini hazırlayan tarihi zemin”ile
ilgili ayırdığınız özel bölüm de çok değerli bilgi kaynağıdır.



Kitabın 14. bölümünde Kuzey-doğu, yani, Harezm-Kıpçak Türkçesini ve bu Türkçeye
ait eserleri incelemişsiniz. Burada “Mukaddimetü`l-Edeb” konusunda yazdığınız
bilgiler bende büyük merak uyandırdı. Zemahşari`ye ait edilen bu eser bilindiği
gibi Arapçayı öğrenmek için yazılmış bir kitaptır. Eserin Harezmşahlardan
Sultan Atsız`a ithaf edildiyini ve 1128-1144 yılları arasında yazıldığını
hatırlatarak yazıyorsunuz ki, “Mukaddimetü`l- edeb” aslında Arapçayı öğretmek
üzere yazılmış kelime ve kısa cümlelerden ibaret bir eserdir. 



Arapça kelime ve ifadelerin altında Harezm Türkçesi, Farsça, Harezmce (bir İran
dili), Moğolca, Çağatayca, Osmanlıca gibi dillerde anlamları
yazılmıştır.”(s.373). Ha-rezmce, Farsça, Moğolca, yine bir İran lehçesi ile
Çağataycayı anladık. XII yüzyılın I yarısında Оsmanlıca anlam meselesi garip
biraz. Bir de, Osmanlıca ile Harezm dilleri arasındakı bu kadar büyük
Azerbaycan gözükmüyor. En kötüsüyse, bizim bilim araştırmacılarımız bu eseri
incelememişler. 



Azerbaycan dili XIV yüzyılın ortalarına kadar etraf bölgelerde hakim olmasına
rağmen, Zemahşari`nin Azerbaycan`dan geçip de Arap kelimelerinin Osmanlıca
karşılığını vermesi benim için karanlık kaldı. Bu eser dikkatle öğrenilmeli.



Eserinizin bu yerinde “Codex Cumanicus” da dahil olmakla yirmiye yakın kaynak
ve o kaynakların dil özellikleri konusunda bilgi almak mümkün. Çağatayca`nın
dil özelliklerinin açıklanması eserinizde geniş yer almaktadır.



Kitabınızın son-15. bölümünde Batı Türkçesine yer ayırmışsınız. Bölümün ilk
cümlesinde yazıyorsunuz: “Batı Türkçesi 11. yüzyıl ile 21. yüzyıl arasında
kuzey ve güney Azerbaycan, kuzey Irak ve kuzey Suriye, Anadolu, Kıbrıs, Ege
adaları, Balkanlar, Kırım Hanlığı ve kuzey Afrika`da kullanılan
dildir.(s.433) 



Devamında ise “Önceleri konuşma dili olarak kullanılan Oğuz ağzı XIII yüzyılda
Azerbaycan ve Anadolu`da yazı dili haline gelmiştir. Batı Türkçesi yazı dili
13. yüzyıldan 15.yüzyıl sonlarına dek Azerbaycan, Anadolu, Irak, Suriye ve
Balkanlarda tek yazı dili olarak kullanıldı. Bu döneme araştırmacılar çeşitli
adlar vermektedirler… Biz… Eski Oğuz Türkçesi terimini teklif ediyoruz.
Oğuz Türkçesinin yazı dili olmadan önceki dönemine de Ana Oğuz Türkçesi demek
yerinde olacaktır.”(s.433),– diye anlatıyorsunuz. 



“Eski Oğuz Türkçesi, Azerbaycan ve Anadolu`nun (14.yüzyılın ortalarından aynı
zamanda Balkanların) ortak yazı dili idi. Ancak 13, 14 ve nispeten 15.
yüzyıllardaki Batı Türk yazı dili oturmuş bir yazı dili değildi…Eski Oğuz
Türkçesini Azerbaycan yazı diliyle Osmanlı yazı dilinin ortak ortak atası kabul
ediyoruz.”(s.434) “Eski Oğuz Türkçesi 16. yüzyıl başında Safevi Dev-letinin
kuruluşuyla Azerbaycan ve Osmanlı yazı dilleri ayrıldı. Batı Türkçesi,
aralarındaki çok küçük farklılıklarla 16. yüzyıldan bugüne iki yazı dili
hâlinde ulaştı.”(s.434)



Böylelikle, sonuç olarak söylüyorsunuz ki, Batı Türkçesi 11-12. yüzyıllar
arasında Azerbaycan`da (güneyli-kuzeyli), Irak`ta, Suriye`de, Anadolu`da,
Kıbris`ta, Kırım`da Balkanlar`da, Ege adalarında ve Kuzey Afrika`da kullanılan
dildir. (bir az sonra da listeye doğru olarak Gagavuzları da eklemişsiniz.) Bu
arazilerin hiçbirini bir birinden ayırmıyorsunuz. 



Demek ki, bunların hepsinde Türk`ün meydana çıkması XI yüzyılda Selçukların bu
yerlere doğru hareket etmesile bağlıdır. Bundan- bu devirden önce bu topraklarda
Türk anlamı yokmuş. Bazı bilginler de böyle düşünmüş. Diyorsunuz ki, XV
yüzyılın sonlarına kadar bunların hepsi neredeyse aynı dilde konuşmuşlar.
Hepsinin dilini de genel olarak Eski Oğuz Türkçesi adlandırmak mümkün,- diye
devam ediyorsunuz. Eski Oğuz Türkçesinden önceki devri Ana Oğuz Türkçesi devri
(11-12. yüzyıllar) gibi kabul ediyorsunuz. 



Osmanlı ve Azerbaycan dilleri arasındakı fark ise Sefeviler devrinden
başlanmıştır. Ama 14. yüzyıldakı Gazi Burhaneddin dili ile Erzurumlu Dariri`nin
dilinde Azerbaycan ve Osmanlı dilinin başlangıcına ait elementler olduğunu
itiraf ediyorsunuz. Ve nihayet Eski Oğuz dilini “Azerbaycan yazı dili ile
Osmanlı yazı dilinin ortak atası” sayıyorsunuz. 



Ahmet bey! Bizim tarihçi ve dilbilimcilerimizin büyük bir kısmı da daima böyle
düşünmüş ve böyle yazmışlar. Fakat şimdi bu gibi fikirler artık bizde eskilmiş,
tarihe karışmış bulunuyor. 



Önceden söylediğim gibi Azerbaycan Türkçesi ile Anadolu Türkçesinin tarihi
kaderi tamamile farklı. Azerbaycan çok eskiden Türk ülkesidir. Anadolu da çok
eski zamanlarda Türk yurdu olmuş. Fakat Azerbaycan`da olduğu gibi Türkleri
sonuna kadar koruyup sahiplenememiş. 



Gerçekten de, Anadolu Selçuklar tarafından Türkleşdirilmiş. Azerbaycan`da ise
Selçukların öyle bir önemli rolü olmamıştır. İstiyorsanız, bizim asıl
tarihçilerimizden bir-iki örnek vereyim. 



Azerbaycan Ulusal Bilimler Akademisinin aday üyesi Mahmut İsmayılov yazıyor: “V
yüzyılın sonları ,VI yüzyılın başlangıcında Azerbaycan`ın neredeyse her yerinde
dilleri bizim Azerbaycan dilinin köküne dayanan soylar yaşıyorlardı…
Verdiğimiz çoksaylı belge ve fikirler ilk Orta Çağ`da İslam dininin bu yerlerde
yaygınlaşmasından önce, dahası, belki de çok daha önceler Azerbaycan arazisi
nüfusunun büyük çoğunluğunun Türk dilli olduğunu gösteriyor.”(13,95-96) 



Diğer araştırmacı – eski Sümer –Türk adlarını büyük bir hazine gibi işleyen ve
gün yüzüne çıkaran tarihçi, Prof. Dr. G.Geybullayev de aynı fikri
paylaşmaktadır.: “Oğuzların kaynaklarda verilen 24 kavminden bazılarının
(Avşar/Afşar, Bayandur, Beydili/Begdili, Kayı, Bayat, Eymur, Çepni, Halaç ve
b.) adlarını yansıtan yer adlarına Azerbaycan`ın her iki tarafında da
rastlayabiliriz. Fakat onlar (Selçuk Oğuzları – G.K.) geldiğinde Azerbaycan
halkı ve onun Türk dili zaten mevcuttu. Selçuk Oğuzları Azerbaycan halkının
etnokökeninde önemli rol oynamamışlar. Bu rol onlardan önceki yerel Türk
halklarına(etnos) ait.” (1,205)



Selçukların Azerbaycan`ı Türkleştirmesi fikri bizde artık kendi önemini tamamen
kaybetmiş bulunuyor. Fakat Sümer-Türk paralelliği ile ilgili tartışma hâlâ
devam etmektedir. Y.B.Yusifov m.ö.28. yüzyılın Aratta Azerbaycan devletinin ve
Manna kurucularının Türk olduğunu ortaya koymasıyla m.ö. Azerbaycan nüfusunun
Türk kavimlerinden oluştuğu konusundaki tartışmalara son verildi. 



Fakat, demin söylediğim gibi, Sümer-Türk paralelliği tartışmalı olarak
kalmaktadır. Yazıyorsunuz ki, “Batı Türkçesi yazı dili 13. yüzyıldan 15. yüzyıl
sonlarına dek Azerbaycan, Anadolu, Irak, Suriye ve Balkanlarda tek yazı dili
olarak kullanıldı.” (s.433) 



Bu, Batı Türk dili değil, Azerbaycan dilidir ve Osmanlı dili tam oluşana kadar
onlara da hizmet etmiştir. Çünkü, Selçuklar geldiğinde Azerbaycan Türk dili
artık mevcuttu. “Dede Korkut” Azerbaycan dilinin 6.-8. yüzyıllara ait sözlü
edebiyat örneği sayılmaktadır. Bu yerde sizin de bazen “Dede Korkut”un dilini
sonrakı yüzyıllara bağladığınızı hatırlatmak isterim. 



Fakat artık bizim bazı bilimadamlarımız – T.Hacıyev, Ş.Cemşidov birbirilerinden
habersiz “Dede Korkut”un 16. yüzyıl nüshasının 11. yüzyıl elyazmasından
yazıldığını kanıtlamışlar. Ömrünü dil tarihine adamış Büyük hocamız
A.Demirçizade de bu konu ile ilgili yorum yapmış bulunuyor: 



“Vahit Azerbaycan dili bu kavim dillerinin bir kaçının, özellikle, Oğuz, Kıpçak
kavim dillerinin temelinde yaklaşık VII-X yüzyıllarda oluşmuş bir
dildir.”14,15) Devamında bilgin açıklıyor ki, “Türk dilleri ailesinin temel
kaynakları ise m.ö. ve miladın ilk bin yıllık döneminde Hazar denizinin
doğusunda, kuzeyinde, batısında, güneyinde, genellikle, Kafkasya`da yurt salmış
Sak-Skif (Saka-İskit), Gas- Gassit-Gaspi-Hazar, Sabir-Suvar, Hun-Gunn,
Türk-Törek, Guz-Oğuz, Gıpçag-Gıfçag (Kıpçak) adları ile bilinen kavim ve kabile
dilleri olmuş-tur.” (14,48) 



“Azerbaycan tarihinde son zamanlar yapılan araştırmalar sonucunda m.ö.
Azerbaycan arazisinde Medeya kavimleri- Bus, Paratak, Strukhat, Arizant, Budi,
Mağ ve Azerbaycan`ın kuzeyinde Alban ve ya Ağvan arazisinde 26 çeşitli dilde
konuşan kavimlerle beraber Gas, Gassit, Hazar, Sak (Saka), Skif (İskit) isimli
kavimlerin yaşadığı belli olmuştur. Miladın başlangıcında ise Hun, Sabir-Suvar,
Oğuz, Gıpçag adlı kavimler bu arazilerde yerleşmişler. Bunların hepsi de bilim
dünyasında bilindiği gibi, Türkdilli kavimlerdir.”(14,49) 



A.Demirçizade devam ederek “Oğuz, Gıpçag kavimlerinin Kafkaslara ve İran`a
toplu şekilde gelmeleri ve bu topraklarda yüzyıllar boyunca yaşayan Türkdilli
kavimlerle kaynayıp karışmaları V-VI yüzyıllarda vahit Azerbaycan dilinin
gelişimini hızlandırdı ve dahası süreci tamamlamış oldu.”(14,49-50)- diye olayı
özetliyor. 



XI-XII yüzyılları göz önünde bulunduran müellif yazıyor: “Bu çağda hatta
Derbent-Tehran-Bağdat ve Doğu Anadolu dairesinde genel olarak kullanılan dil,
neredeyse vahit Azerbaycan dili idi.” (14,73) “Böylece, Azerbaycan yazı dilinin
sözlü-konuşma kolu yazılı dilden önce, yaklaşık VIII-X yüzyıllarda
gelişmişti.”(14,75) 



Profesör, Hasanoğlu`nun (XIII yüzyıl) meşhur gazelini inceleyerek, “… böyle
akıcı, irtibatlı ve uyumlu bir şiir dilini ilk yazı dili örneği saymak doğru
değil, dahası imkansız”(14,88) olduğu sonucuna varıyor. “Azerbaycan yazı
dilinin (edebi dil) yazılı kolu bir bütün halinde tam gelişmemiş olsaydı, çevreye
böyle hızla nüfuz edemez, Hasanoğlu`nun şiirine de nazire yazılamazdı. 

Dahası tüm Azerbaycan`a, Anadolu ve Mısır`a kadar topraklarda Hasanoğlu şiiri
böyle geniş etki gücüne sahip olmazdı. Fakat Azerbaycan yazı dili XIII yüzyılın
sonlarında ve XIV yüzyılda Doğu Anadolu`da yaşamış bir çok şair tarafından şiir
dili gibi kullanılmış bulunuyor. Dahası bu dilde yazıya alınan sözkonusu
şiirler Osmanlı Türk yazı dili için ilk örnekleri teşkil etmektedir.(14,
88-89) 



Köprülüzade de “aslında Selçuk-Osmanlı lehçesinin eski ve ilk şekli ile
Azerbaycan lehçesi arasında hiçbir fark yok.” – diyerek, bu fikri destekler.
“Dikkatle incelendiğinde bu dilin sözkonusu zamanda Anadolu`da kullanılan ve
Türk ismi ile bilinen Azerbaycan dili olduğu apaçık görünmektedir.”(14,89) 



Fakat tüm bunları bazı insanlara anlatmak kolay değil. Kör tuttuğunu
bırakmadığı gibi, onlar da Azerbaycan ve Osmanlı dilinin daha dün ayrılmaya,
farklılık kazanmaya başladığını iddia ediyorlar. Fakat neden XIII yüzyıl
şairlerinden Hasanoğlu`ya Osmanlı şairi, Yunus Emre`ye Azerbaycan şairi
diyemediğimizi açıklayamıyorlar.



Tüm bu anlatılanlardan sonra Azerbaycan yazı dilinin kurucularının Selçuk
Oğuzları olmadığını ve “Kitabı-Dede-Korkut”u Selçukluların getirmediğini
yeniden söylemeye gerek duymuyoruz. Bunlar Azerbaycan`ın yerli Oğuzlarına
aittir ve bu Azerbaycan dili ile Osmanlı dili XVI yüzyıldan değil, ta başından
farklı dillerdir. 



Bu bakımdan sizin söylediğiniz “Eski Oğuz Türkçesinin kullanıldığı coğrafi alan
sadece Anadolu değildir. Kuzey ve Güney Azerbaycan ile Irak ve Suriye de eski
Oğuz Türkçesinin kullanıldığı alanlardır” – fikri bizim dilin tarihini tahrif
etmektedir. 

Böyle düşünüldüğünde dilimizin objektif tarihi 1000 yıllarla geri atılmış
bulunuyor. Bu ulusal yazı dili için Nesimi dilinden de yüce yazı dili
düşünülemez.



Evet, değerli Ahmet bey, işte durum böyle. Siz elinizdeki delillere, bilgi ve
belgelere dayanarak çok büyük bir kitap yazmışsınız. Bu eser gerçekten de
Türkoloji için büyük ve çok değerli bir eser. Fakat Azerbaycan-Türkiye
ilişkilerinin uzun süre kapalı ve zayıf olması nedeniyle Azerbaycan dilinin
tarihi konusunda gerçekleri yansıtan eserlere ulaşamadığınız belli. 

Bulabildikleriniz ise Azerbaycan halkının ve dilinin tarihi konusunda zararlı
ve muhafazakar fikir sahiplerinin yazılarıdır. Bizde artık bu tez tamamen iflas
etmiş durumdadır. Hiç kimse kendi halkının gerçek tarihini basitleştirmek, 1000
yıl geriye götürmek istemez. Eski çağın (m.ö. ve m.s. binyıllın) yadigârı
(mirası) olan yer ve şahıs adları, etnonimler Azerbaycan topraklarında çok eski
zamanlardan Türk`ün üstün varlığının açık kanıtıdır. 



Yalnız onu göz önünde bulundurmak yeter ki, Orta Asya`da m.s. I binyıldan
izlenilen Türk etnonimlerinin, halk, kavim adlarının hepsi m.ö. 3.-1.
binyıllarda Azerbaycan`da mevcut olmuştur. Bu bilgiler G.Geybullayev ve
Y.Yusifov tarafından esaslı şekilde araştırılmış ve gün yüzüne çıkarılmış
bulunuyor.



Ben de anlatılan konuları biraz geniş yorumlamaya çalıştım. İtiraf etmek
isterim ki, tüm bu inceleme zamanı sizin dil ve tarih uzmanlarınızla beraber,
kendi bilimadamlarımızın da halkımızın geçmişini yeniden hatırlamalarının
gerekli olduğuna bir daha inandım. Büyük imparatorluklar kuran halkın tarihi
de, dili de, edebiyatı da, devleti de eski ve büyük olur her zaman. Bunların doğru
öğrenilmesinin, dürüstçe araştırılmasının hiç kimseye zararı yok.



Saygılarımla

Prof.Dr. Gazanfer Kazımov

Тürk diline çevireni: Hasanlı Şebnem Rasim kızı




ƏDƏBİYYAT

1. Q.A.Qeybullayev. Azərbaycan тürklərinin тəşəkkülü тariхindən. Azərbaycan
Dövləт Nəşriyyaтı, Bakı, 1994.

2.Azərbaycan тariхi, 1-ci cild (Z.M.Bünyadоv və Y.B.Ysifоvun redakтəsi ilə).
Ali məkтəblər üçün dərslik, Azərbaycan Dövləт Nəşriyyaтı, Bakı, 1994.

3.Q.Kazımоv. Azərbaycan dilinin тariхi (ən qədim dövrlərdən XIII əsrə qədər).
Bakı, «Тəhsil» nəşriyyaтı, 2003.

4.Q.Kazımоv. Seçilmiş əsərləri, VI cild, Bakı, «Nurlan», 2009.

5.Zaur Qasanоv. Üarskie skifı, Liberтu, New York? 2002.

6.Hоmer. «Iliada», «Оdisseya» (Тərcümə edənlər: Mikayıl Rzaquluzadə, Ələkbər
Ziyaтay), Bakı, «Yazıçı», 1986.

7.Q.Kazımоv. Seçilmiş əsərləri, I cild, Bakı, «Nurlan», 2008.

8.H.Israfilоv. Alp Ər Тоnqa (Asтiaq, Əfrasiyab…) тariхdə və bədii ədəbiyyaтda,
Bakı, 2007.

9.E.Əlibəyzadə. Azərbaycan dilinin тariхi. 1-ci cild, Azərbaycan Тərcümə
Mərkəzi, Bakı, 2007.

10.L.Qumilyоv. Qədim тürklər, Bakı, Эənclik, 1993.

11.Y.B.Yusifоv. Qədim Şərq тariхi, Bakı Universiтeтi Nəşriyyaтı, 1993.

12.Azərbaycan тariхi, 1-ci cild, Bakı, «Elm», 1998.

13.Mahmud Ismayıl. Azərbaycan тariхi, Bakı, 1997.

14.Ə.Dəmirçizadə. Azərbaycan ədəbi dili тariхi, Bakı, «Maarif», 1979.



ALTINÇAĞ VE DİLLER – ARATTA


TÜRKLERİN GİZLİ TARİHİ



THE TURKS




WHO WERE THE TROJANS




“While considering all the
cultural components it becomes obvious that the Turks have been existing on
earth for 15 thousand years with magnificent culture.” 



Prof.Necati Demir

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

cialis 5 mg viagra satın al Elektronik Sigara https://wwv.stag9000.shop http://umraniyetip.org/anadolu-yakasi/maltepe-escort/ perabet