Sümer destanı
Gılgameş’teki
(Sümer
varyantı Bılgames, Bılgamış) isimlerin Türk
halklarının destanlarındaki kahramanlara
(Alpamış, Alpomis, Alpmanas) ses bakımından benzer olması da, büyük ve ciddî bir
inceleme konusu olmalıdır. Gılgamış’a, Sümer varyantında, Bılga‘meş, Bılgames

(Bılgamiş) şeklinde de rastlanır ki, “Bilge”
kelimesi eski Türkçe’de “bilgili”, “deha”; Sümerce’de ise “bege”, “danışman,
deha, baba” manalarına gelir. Türk destanlarında Bilgebek, Bilge Kağan, Bilge
Hakan, Bilgames (bilgili, kahraman, pehlivan) ismindeki kahramanlara çok
rastlanır. Bilge Kağan yazıtı “bilge” kelimesinin Türklerde önceden mevcut
olduğunu gösterir. Bilge Hakan, kahramandır, her şeyi bilen bir hakandır. Bu
hakan, sadece cismen değil, ruhen de güçlü bir şahıstır. O, hakanlık derecesine
ulaşıncaya kadar şamanlığın bütün makamlarını geçer. Kendisinde şamanlığın her
özelliği bulunur.


 


Şaman, tanrı ile insanı bağlayıcı köprüdür. O, zalim ve
kötü ruhlarla mücadale ederek galip gelir. Bazen de, koruyucu ruh rolüyle
kötü ruhların sultanlığı olan yer altı dünyasına yolculuk eder. Orada kötü
ruhların eli altındaki tutsakları azat eder. Altın elma, altın kuş, ab-ı hayat
ve başkalarını alıp döner. Altay ve Sibirya şamanları hakkındaki tetkiklerde
şamanın bu vazifesi detaylı olarak incelenmiştir. Bilgemiş de yer altı
dünyasına yolculuk eder, yurdunun kötü düşmanlarını öldürür, ebedî hayat suyu
aramak için “gidip de dönülmeyen” ülkesinin yolunu tutar.




 
Sümer mitolojisinde İştar; aşk, muhabbet, mahsul ve üretim
yaratıcısı anlamında kullanılır. Divanü Lûgati’t-Türk’te Kaşgârlı Mahmut
“işler”
إشلار kelimesinin hatun, hanım manasına geldiğini ve adlandırılma tarihinin çok eskilere gittiğini söyler.1 





 
Türk halklarında
“kadın yaratıcılar” mukaddes sayılmıştır. Onlar için kurbanlar
adanmış ve tütsüler çıkarılmıştır. Büyük ihtimalle “is”
إش Türklerin geleneğinde çeşitli kokuların mistik bir nesne olarak
kullan
ılması yahut da hastalıklarda tedavi olarak kullanılması
da Sümerlerdeki bu tasavvurda çıkmış olsa gerektir. Bu anlamıyla ateş, alev ve
tütsü mukaddes sayılmıştır. Bunlar, ilk önce kadın mabudelerle
sembolleştirilmiştir.




 
Sümer mitolojisindeki Enü, gökyüzü tanrısıdır. O, Uruk (Sümerce
Unug, yani Uluğ manasındandır.) şehrinin
gökyüzündeki koruyucusu sayılır. Enü, Tükçedeki “ana”
(anne) kelimesine benzer. Eski yazılarda da Umay Ana ismi dile
getirilir. Türk halkları arasında ürün yaratıcısı sayılır. Kaşgârlı Mahmut onu
“kahraman erlerin koruyucusu” şeklinde tarif eder. Dummûzî
(Tammuz), Sümer mitolojisinde “İştar’un sevgilisi; yer altına,
cehenneme mahkûm edilen” kişidir. Tammu-Tammuz kelimesi, Divanü Lûgati’t-
Türk’te de “cehennem” manasında kullanılır
(Kaşkarlı, 1960a). Alişir Nevaî bu cehennem manasında bu kelimeyi kullanır
(Kaşgarlı, 1960b). Görüldüğü gibi Sümer
mitolojisindeki esas kahramanların isimleri Türkçedir. Bunun dışında “Bılgamış”
destanıyla “Alpamış” destanının son bölümlerindeki olaylar birbirine benzer.
Bu, Bilgemiş
(Gilgemiş) ve Alpamış’ın öteki
dünyaya seferi, Bilgemiş-Enkidü, Alpamış- Kultay münasebetlerinde görülür.
Hatta bu iki destandaki rüya motifi de çok benzer. “Alpamış” destanında
Karacan, Alpamış’ı rüyasında görür. Onun arkadaşı ve yardımcısı olur. “Alpamış,
çobanların evinde yattığında bir rüya görür. Aradığı sevgilisi Barçın da bir
rüya görür. Kaşal arasında doksan Kalımak’ın içinde Karaşan Alp da bir rüya
görür.”




“Bilgemiş” destanında da Gılgamış Enkidü’yü rüyasında görür. Onun arkadaşı ve
en yakın yardımcısına dönüşür
(Alpåmiş, 1998).



Doç.Dr. Cabbar IŞANKULU

Aktaran: V. Savaş YELOK

G.Ü. Gazi Eğitim Fakültesi Türk Dili Bölümü Ankara-TÜRKİYE

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

cialis 5 mg viagra satın al Elektronik Sigara https://wwv.stag9000.shop http://umraniyetip.org/anadolu-yakasi/maltepe-escort/ perabet