Doç. Dr. Canat Momınkulov


ORSAM Avrasya danışmanı


Al-Farabi Kazak Ulusal
Üniversitesi




Türkmenistan-Çin Doğal Gaz Borusu projesi sadece Türkmenistan veya
Çin’in ekonomisi açısından değil Orta Asya ve Rusya açısından çok önemli
sonuçları da beraberinde getirmiştir. Doğu Asya’nın enerji geleceği bakımından
da bu boru sistemi büyük jeopolitik değişimlerin delilidir. Çin ve Orta Asya
ülkeleri enerji, nakliyat ve altyapı alanlarında daha yakın işbirliği ve
bütünleşme sürecine girmiştir. Şu anda uzmanlar arasında sık sık tartışılan
Trans-Hazar ve Nabucco projelerinin gerçekleştirilmesi önümüzdeki yıllarda olumlu
çözüme kavuşacağa benziyor. Ama biz bu yazımızda sadece Rusya ve Çin’in
Türkmenistana yönelik enerji politikalarını ele aldık.


 

Türkmenistan sahip olduğu doğal zenginlikleri
ve jeoekonomik avantajlarıyla, son beş-on yıl içerisinde çok önemli siyasi bir oyuncuya
dönüşmüştür. Türkmenistan Orta Asya’nın Kazakistan’dan sonra hızlı gelişmekte
olan ülkesidir. Türkmenistan’ın GDP büyüklüğü 45 milyar dolara ulaşmıştır.
Türkmenistan’ın GDP’sinin %60’ı doğal gaz ihracatından oluşmaktadır.
Türkmenistan’ın büyük sayılabilecek doğal kaynaklarının bulunması Avrupa, Çin,
ABD, Rusya, İran, Türkiye, Pakistan, Hindistan gibi dünyanın bütün büyük
güçlerinin dikkatini çekmiş ve küresel enerji politikasının en önemli parçasını
oluşturmuştur.  


 

Doğal gaz yatakları açısından Türkmenistan
Rusya, İran ve Katar’dan sonra 4. Sıradadır. Türkmenistan gazının özellikle,
Çin ve Avrupa için stratejik önem arzettiği bellidir. Çünkü GazProm şirketi
şimdiye kadar Avrupa ülkelerine doğal gaz sağlaması; gelişmiş Avrupa’nın geri
kalmış Rusya’nın gazına bağlı kalmasına neden olmuştur. Avrupa, Rusya gazından
bağımsız olmak ve dolayısıyla, Rusya’nın dünya enerji politikasındaki etkisini
azaltmak için Nabucco, Trans-Hazar gibi projeleri gerçekleştirmenin imkanlarını
aramakta ve bu anlamda Türkmenistan doğal gaz yataklarının Hazar bölgesinden
Avrupa’ya ulaştırılması konusunda ciddi arayışlar içersindedir.


 

BP şirketine göre Türkmenistan 24,5 trilyon
metre küp doğal gaz yataklarına sahiptir. Rusya ve Çin gibi enerji politikası
aktörleri çoktan Türkmenistan gazına göz dikmişlerdir. Çin 1990’lı yıllardan
başlayarak doğal zenginliklere sahip Orta Asya ülkelerinin enerji sağlama
konusundaki potansiyelini detaylı şekilde inceleleyerek bölgeye girmek için
gerekli hesaplarını yapmıştır. Daha doğrusu, Çin bölgeye girmenin en uygun
zamanını beklemekteydi. Çin, Rusya’nın Türkmenistan’da hata yapması ve
ilişkiler dengesinin bozulması durumunda hazır olmalıydı. Ayrıca
Türkmenistan’ın tarafsızlık politikasının gereği ülkenin enerji ihracatı
konusunda sırf Rusya’ya bağlı kalması yanlış çözüm sayıldı. Aslında bu
politikanın temelinde pragmatizm yatmaktaydı.   


 

Bağımsızlık döneminde Türkmenistan’ın doğal
gaz çıkarma sistemi Rusya şirketlerinin yürüttüğü politikaya bağlıydı. Doğal
gaz kaynaklarının ithal etme hatları Rusya üzerinden geçmekteydi ve tamamen
GazProm’un sürdürdüğü enerji politikasına bağlıydı. Saparmurat Niyazov
döneminde temelleri atılan büyük projeler ve açılan yeni gaz yatakları
sayesinde Türkmenistan hızlı bir şekilde makroekonomik kalkınma sürecine girdi.
Ülkenin doğal gaz kaynaklarının Kazakistan-Rusya-Ukrayna üzerinden Avrupa’ya
satılmasından elde edilen gelirler başkent Aşkabat’ın inşa edilmesi için
harcandı. Ayrıca 2006 yılında Cumhurbaşkanı Niyazov Çin’deki meslektaşı Hu
Jintao ile görüşerek 2013 yılından itibaren 30 sene boyunca Çin’e her sene 40
milyar metre küp doğal gaz tedarik etme konusunda gerekli belgeleri
imzalamıştır. Çünkü Niyazov Rusya’nın nüfuzunu aza indirmek için yürüttüğü
politikası enerji kaynakları ihracatı hatlarının çeşitlendirilmesine
dayanmaktaydı. Berdimuhamedov döneminde de bu enerji ve dış politikaya devam
edilmiştir.  


 

2000’li yılların ortalarında Türkmenistan’ın
doğal gaz ihracatı 45 milyar doları aşmış ve bunların çoğu Rusya gaz boru
hatlarından geçmekteydi. Geri kalanı da İran ve Ukrayna aracılığıyla Avrupa
piyasalarına ulaştırılmaktaydı. Türkmenistan 1997 yılında İran ile anlaşarak
Türkmenistan’ın batısında İran’ın doğusununa her sene sekiz milyar metre küp
doğal gaz ulaştırmak amacıyla Korpeje-Kordkuy boru hattını açmıştır. 2010
yılında da Türkmenistan’ın Dovletabad gaz yataklarından İran’a 12-14 milyar
metre küp doğal gaz ihraç etme konusunda anlaşmaya imza atılmıştır. 2003
yılında Türkmenistan GazProm’la birlikte Türkmen gazının Rusya üzerinden
nakledilmesine dair otuz yıllık bir anlaşmaya imza atmıştır. 2007 yılında
Kazakistan, Özbekistan, Türkmenistan ve Rusya liderleri Türkmen gazının Rusya
üzerinden Avrupa’ya ulaştırılması, Hazar denizi kıyısında yeni boru hattının
inşa edilmesi, ihraç edilen gaz miktarının sözkonusu ülkelerin de katılımıyla
arttırılması üzerine anlaşmaya varmışlardı.


 

Rusya 2000’li yılların sonlarında
Türkmenistan, Özbekistan ve Kazakistan doğal gazının her bin metre küpünü
yaklaşık üçyüz dolara satın alarak Avrupa’ya dört yüz dolara satıyordu. Ama
küresel ekonomik krizinden dolayı Avrupa ekonomisinin yavaşlaması sonucunda
üretim ve doğal enerjiye olan talep düşmüştür. GazProm Türkmenistan’a yeni
fiyat teklifi yapmıştır. Yeni fiyat 220-240 dolardı. Moskova, küçük devlet
sayılan Türkmenistan’a baskı yapacaktı ve yaptı da. Olumlu cevap alamayan
GazProm 2009 sonunda Orta Asya-Merkez boru hattını aniden kapatarak doğal gaz
akımını kesmiştir. Bu durum borularda patlamanın meydana gelmesine ve gaz
akımının durdurulmasına neden olmuştur. Her iki taraf da karşı tarafı
suçlamaktaydı. Böylece, Rusya ve Türkmenistan ilişkileri bağımsızlık
tarihindeki en soğuk anları yaşamaktaydı, ve kaza sonucunda meydana gelen
hasarlardan dolayı Rusya Türkmenistan’dan her sene satın aldığı 45 milyar metre
küp gazın yerine sadece 11 milyar doğal gaz almaya kararlıydı. Bu durum
Türkmenistan ekonomisine en olumsuz şekilde etki etmiştir, çünkü ülke bu sekiz
ay süren siyasal krizde her ay bir milyar dolar kaybetmekteydi. Türkmenistan bu
zor dönemde dış piyasalara sadece 36.4 milyar metre küp doğal gaz ihraç
edebilmekteydi.  Yani, Türkmenistan doğal gaz ihracatından ancak dört
milyar dolar kadar gelir elde etmekteydi.  


 

Çin’in Türkmenistan enerji piyasasını işgal
etmesini şöyle anlatabiliriz. İlk önce gelecek on yıl içerisinde Çin’in
özellikle doğal gaza olan ihtiyacı her sene %11 gibi büyük bir hızla artacağı
tahmin edilmektedir. Türkmenistan GazProm’la kriz döneminde bile Güney Yolotan
(diğer ismi Galkınış) doğal gaz yataklarının işlenmesiyle ilgili çalışmalarına
devam etmekteydi. Güney Yolotan yaklaşık 13-20 milyar metre küp doğal gaz
kaynaklarını içerir. Demek, Türkmenistan’ın bütün doğal gaz yataklarının
yarısından çoğu bu bölgede konsantre edilmiştir. Diğer en büyük doğal gaz
yataklarından birisi Yaşlar’da 1.5-5 milyar metre küp gaz bulunmaktadır.


 

2007 yılında Türkmenistan yetkileri Çin’le
doğal gaz sanayisi ve satımı konusunda ön anlaşmaya varmışlardı. 2009 yılında
da Çin ve Türkmenistan Güney Yolotan doğal gaz kaynaklarının işlenmesiyle
ilgili anlaşma yapmıştır. Proje için gerekli 4 milyar doları Çin Kalkınma
Bankası Türkmenistan’a kredi olarak vermiştir. Türkmenistan ise ilerideki 30
sene boyunca Çin’e 40 milyar metre küp doğal gaz ihracatını yapmakla sorumlu
olacaktı. Sonraki yıllarda bu rakam 2015 yılına kadar 50, hatta 65 milyar metre
küp olması kararı alınmıştır. 2011 yılında Çin Güney Yolotan doğal gaz
projesinin ikinci kısmının inşası için Türkmenistan’a ek olarak 4 milyar kredi
daha vermiştir. Kredi on senelik bir süre ve ihraç edilen doğal gaz karşılığı
verilmiştir. Doğal kaynaklar karşılığı kredi verme (yumuşak kredi) politikası
Çin’in bölgede en çok kullandığı finans metotlardan biridir.


 

Orta Asya–Çin Gas Boru Hattı Türkmenistan’da
başlayarak Özbekistan ve Kazakistan üzerinden Çin’in Doğu Türkestan bölgesine
bağlanır. Hattın uzunluğu yaklaşık 2000 kilometredir. Bu boru hatları
Trans-Asia Gas Pipeline ismini de taşır. Bu boru da mevcut farklı hatlarla İç
Çin’deki bölgelerine ulaştırılır. 2011 tarihinde Türkmenistan-Çin boru hattıyla
Türkmenistan Çin’e 25 milyar metre küp, Özbekistan ise 5 milyar metre küp doğal
gaz tedarik etmiştir. 2012 yılında Çin yaklaşık 42 milyar metre küp doğal gaz
ithalatına muhtaçtı. Türkmenistan 2016 yılında Çin’e yaklaşık 45 milyar, 2020
yılında da 50 milyar metre küp doğal gaz ihraç etmeyi planlıyor. 2020 yılında
ise Türkmenistan yaklaşık toplam 100 milyar metre küp doğal gaz ihraç
edecektir. Bütün bu rakamlar Türkmenistan’ın ileride etkili siyasal ve ekonomik
güce dönüşmesini sağlayacaktır.  


 

Netice itibarıyla, Çin Orta Asya’nın doğal gaz
sektörüne aktif bir şekilde girerek Rusya’nın bölgedeki hegemonik pozisyonunu
ciddi şekilde zayıflatmıştır. Bununla birlikte Türkmenistan ekonomik çıkarları
ve kalkınması adına Olumlu Tarafsızlık prensibini ihmal etmeye mecbur olmuştur.
Ama Türkmenistan doğal gazının her bin metre küpünü Çin’e 200 milyar dolara
satmaya mecbur kalmıştır. Diğer yandan da Aşkabat Rusya’ya olan lojistik
bağımlılığını aza indirebilmiştir. Şu anda CNPC, Sinopec, CNOOC, Huawei
Technologies gibi Çin’li şirketler Türkmenistan’ın doğal gaz ve petrol çıkarma
ve işlenmesi, telekomünikasyon, nakliyat, lojistik, altyapı inşaatı, yatırım
alanlarında çalışmaktadır. Aşkabat doğal kaynakları ihracatının
çeşitlendirilmesinde çözümü Avrupa’da veya Rusya’da değil, Çin’de bulmuştur.
Böylece Türkmenistan yüksek hızla gelişmekte olan Çin ekonomisinin ihtiyaç
olduğu doğal gaz ihracatında büyük röl üstlenmiştir.


 

Türkmenistan artık Doğu (Çin’e giden
Trans-Asya hattı), Batı (Avrupa’ya giden Trans-Hazar veya Nabucco hattı gibi),
Kuzey (Rusya) ve Güney’e (İran’a giden Güney hattı veya Hindistan’a giden TAPİ
projesi) enerji nakletmekle ilgili bütün projelere katılmak isteğini ifade
etmektedir. Tabii, bütün bu projelerin aynı anda veya yakın gelecekte tam
olarak gerçekleştirilmesi henüz mümkün olmayabilir ama Aşkabat’ın hırs ve
tutkusu buna işaret etmektedir. Türkmenistan’ın enerji ihracatı konusunda
Rusya’dan vazgeçerek Çin’le yakınlaşması sadece doğal enerji satımıyla ile
ilgili değil, aynı zamanda bu jeopolitik bir manevradır, jeoekonomik bir
seçimdir, ticari bir çözümdür.


Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

cialis 5 mg viagra satın al Elektronik Sigara https://wwv.stag9000.shop http://umraniyetip.org/anadolu-yakasi/maltepe-escort/ perabet