KİTAP – DERGİ – FİLM – DİZİ – WEB SİTESİ – PROGRAM TAVSİYELERİ & ANALİZLERİ

OSMANLI’NIN PARALEL
DEVLETİ : KADIZADELİLER

Aydın Tonga’nın yeni kitabı “Osmanlı’nın Paralel Devleti
Kadızadeliler” Doğu Kitabevi yayınlarından okurla buluştu.

Kadızadeliler hareketi günümüzdeki FETÖ gibi devlet içinde
örgütlenerek 17. yüzyıla damgasını vurarak Osmanlı Devleti içerisinde devlet
haline gelmiştir. Bu yönüyle Kadızadeliler Osmanlının “paralel devlet”idir.
Kadızadeliler dini kullanarak örgütlenmiştir. Kitap camilerde verdiği vaazlarla
ünlenen Kadızadelilerin bunu nasıl gerçekleştirdiklerine yönelik olarak
hazırlanmıştır. Yazar dönemin tarihi, dini, ekonomik ve toplumsal koşullarını
incelemiştir. İlk olarak “Osmanlı’da Din Devlet İlişkileri”ni ele almıştır.
Yazarımız “bir toplumda dinin görünürlüğü, dini örgütlerin iktidarla olan
teması, o toplumdaki din-devlet ilişkileri ile doğrudan orantılı bir konudur”
diyor.

Dönemin siyasal fotoğrafını çekmeye çalışan yazarımız
ayrıca dönemin din-toplum, dini örgütler-siyasal iktidar ilişkileri bağlamında
değerlendirerek Kadızadeliler hareketini önderlerinin görüşleri ekseninde bu
bağlamın neresine oturduğunu irdeliyor.

 Son bölümde ise
günümüz için anlamlı olan Kadızadeliler hareketini siyasal ve dini söylemler
açısından tahlil ediyor ve bazı sonuçlar ve dersler çıkarıyor.

Yazar Aydın Tonga Kadızadeliler hareketinin neden
incelenmesi gerektiğini FETÖ üzerinden şöyle açıklıyor:

“Paralel Devlet” söylemleri ile daha önceki bir döneme de
damgasını vuran bu örgütün anlaşılması ve ötesinde bu örgütün münferit bir vaka
olmadığının bilinçlere kazınması ise, en az kalkışma günü kadar önemlidir. İşte
Kadızadeliler tam bu noktada karşımıza çıkan bir harekettir. Her ne kadar
Fethullahçı Örgüt kadar geniş bir hareket kabiliyetine ve iktidar araçlarına
sahip olmasa da, devletteki yetkinliği, geçirdiği siyasal evreler ve dini
kullanmadaki söylemleri bakımından Kadızadeliler ile Fethullahçı Örgüt arasında
güçlü bir bağ bulunmaktadır.

Fethullahçı örgüt ve Kadızadelilerin benzer toplumsal,
dini ve siyasal zeminlerde yükseldiğini tespit eden yazar bu iki önemli vakanın
bize bıraktığı mesaj konusunda da şunu belirtiyor:

“Bir toplumda dinin örgütsel ve söylem düzeyindeki
yaygınlığı ne kadar büyükse, siyasal rejim ile dini örgütler arasındaki
ilişkiler ne kadar gelişmişse, o toplumdaki teokratik iktidar çanları da o
kadar güçlü çalacaktır. Nihai olarak biz de Fethullahçı Örgüt geleneğinden yola
çıkarak deyim yerindeyse yüzyıllar öncesinin “Fethullahçılarını”, yani
Kadızadelilerini yeniden hatırlatmak istedik. Çünkü bugün yaşananlar aslında
yüzlerce yıl öncesinde de yaşanmıştı. Ve maalesef yüzlerce yıldır bu
topraklarda din-toplum, din-iktidar ilişkilerine dair alınması gereken dersler
alınmadı.”

Gerçekten de gerekli derslerin yerince alınmadığı
Diyanet’in ve MEB’in uygulamalarında ve müfredatta rahatlıkla görülebilir.
Bugün buluğ çağına, köleliğe, boşamaya, çok eşliliğe ve diğer konulara dair
birçok ifade din üzerinden ele alınmaya başlaması yönüyle dini oluşumlara, dini
kullananlara önemli alan açıyor. İşte Kadızadeliler de devlet düzeninin ve
toplum yaşamının dine dayandırıldığı bir ortamdan beslenerek büyümüşlerdir.

Dini hükümlerin Osmanlıdaki yeri noktasında örnekler
vererek Kadızadelilerin büyüme zeminini sergiliyor. Dahası günümüzdeki cemaat
ve tarikatların da nasıl büyüdüğünü ve büyüyeceğini bizlere açıklamış oluyor.
Örneğin zina iftirasında bulunan suçlular için kimi zaman seksen değnek cezası
uygulanmasına dair fetvaların varlığına bugün MEB “Akaid ve Kelam” ders
kitabında da rastlıyoruz.  Veya “bir
köleyi efendisinden kaçmaya teşvik eden veya bir dükkâna zorla giren kimse idam
edilecektir” ifadesiyle köleliğin meşrulaştırılmasına yönelik fetvanın ders
kitaplarında da karşılığı vardır. Fıkıh ders kitabında kısas düzenleniyor ve
köleye kölenin öldürülebileceği belirtiliyor.

Yazar Diyanet’in ve ders kitabındaki buluğ çağına yönelik
söylemin Osmanlı’daki izdüşümünü dile getiriliyor. Böylece Diyanet’in her ne
kadar sonra buluğu kızlar için 17, erkekler için 19 yaş olarak belirlese de
daha önce dile getirdiği 9 ve 11 yaşın kaynağını şöyle gösteriyor:

“Hanefi mezhebinin esas alındığı bu hukuk düzeninde küçük
yaşta çocuklar -rızaları dışında- velileri tarafından (dede, baba vd.
akrabalar) evlendirilebiliyordu. 17. yüzyıldan itibaren ise evlendirilen kişi,
bu cebri evliliğe karşı dava açabiliyordu. Fakat bu evliliğe izin veren baba ya
da dede ise, kişi bu noktada dava açma hakkını kaybediyordu. Öte yandan
Osmanlı’da şeyhülislamlar “ergenlik” yaşlarını yayınladıkları fetvalarla
duyuruyorlardı. Örneğin Ebusuud’a göre, eğer kız ya da erkek çocuk ergenlik
çağını kendisi söylüyorsa bu yaş on iki olarak kabul edilmiştir. Böyle bir
durum söz konusu değilse erkek için bu yaş on sekiz, kız için ise on yedi
olarak belirlenmiştir. Diğer taraftan bu yaş sınırları İslam tarihinde
belirlenen neredeyse en yüksek sınır olarak değerlendirilmiştir. Çünkü çok
sayıda isim, bu yaşları daha da aşağı indirmişlerdir. Örneği Şeyhülislam
Çatalcalı Ali Efendi ve Abdurrahim Efendi, kız çocukları için ergenlik yaşını
dokuz olarak ifade etmişlerdir. Dahası, dokuz yaşın İslam tarihinde pek çok din
ulemasının üzerinde ortaklaştığı yaş olarak belirlendiğini de dile
getirmiştir.”

Böyle yüzlerce örneğin verildiği kitap aslında
belirttiğimiz gibi günümüzdeki Diyanet ve MEB uygulamalarının fotoğrafını
çekiyor. Devlet düzenini, hukuku, toplumsal yaşamı dini hükümlere dayandırma
çabası dini örgütlenmelerin dini kendi bakışlarına göre yorumlamalarına daha
fazla alan açıyor. Din kullanılan bir araç haline getirildikçe dini
örgütlenmeler devlet içinde ve toplumda daha fazla örgütlenerek devleti
fethetme fırsatı ele geçiriyor. Bugün kimim bakanlıkların bazı tarikatların
örgütlenme alanı haline getirildiği iddiası bu vahim noktayı gösteriyor.

Bu bakımdan FETÖ veya başka bir cemaat hiç de dinin yanlış
yorumlanmasından değil dinin araç haline getirilmesinden kaynaklanıyor. İşte
tam bu noktada FETÖ ile devlet ve toplum içinde örgütlenmeye çalışan
cemaatlerin tarihsel dayanağını anlamak için KADIZADELİLER kitabı bize önemli
veriler sunuyor.

Mustafa SOLAK
































KİTABI BURADAN
SATIN ALABİLİRSİNİZ.