TÜRKİ CUMHURİYETLER


Prof. Dr. Toğrul
İSMAYIL
: KAZAKİSTAN
CUMHURBAŞKANI NURSULTAN NAZARBAYEV’İN İSTİFASI


19 Mart 2019 tarihinde saat 19:00’da canlı yayında yaptığı
bir açıklamada Kazakistan Cumhurbaşkanı Nursultan Nazarbayev istifa ettiğini
duyurdu. 1989 yılından bu yana Kazakistan’ı yöneten Nazarbayev’in bu kararı
aslında Kazakistan’ın tarihsel süreç içerisinde yeni bir aşamaya girdiğinin
göstergesidir. Bu sebeplerden dolayı, mevcut durumun neden- sonuç ilişkisinin
incelenmesi gerekmektedir.


Öncelikle sayıların mistisizminden bahsedelim: “19” Mart
“2019” saat “19:00”. Yani gün “19”, yıl “19” ve saat “19”. Malumdur ki İslam
aleminde özellikle Orta Asya’daki Türk İslam düşünürlerince 19 sayısının
kutsallığı üzerine çokça konuşulmuştur. Kendi kanaatime göre de bu tarih ve
saat tesadüf eseri seçilmemiştir. Nazarbayev bilge bir lider olarak tarihe ve
dine bağlı olduğu mesajını vermek istemiştir. Alınan bu kararın da Kazakistan
için hayırlı olması temennisini mistisizm mesajı ile iletmiştir. Bu mesajı
almamız bizler için son derece önemlidir.


Bağımsız Kazakistan halkı ilk Cumhurbaşkanı olma hakkını
Nursultan Nazarbayev’e vermişti. 30 yıla yakın bir süre Kazakistan
Cumhurbaşkanı olarak görev yapan Nazarbayev, istifa kararını açıklarken
konuşmasına bazı eklemelerde de bulunması gözden kaçmamıştır. Yaptığı
açıklamada halkından tamamen ayrılmadığını söyleyen Nazarbayev, ülkenin ve
halkın kaderinin kendi kaderi olduğunu da ekleyerek bazı görevlerini devam
ettireceğini ifade etmiştir.


Nazarbayev’in tam olarak siyasetten ayrılmamasının 3 esas
noktası vardır. İlk önemli nokta Ulusal Güvenlik Konseyi Başkanlığı’dır. Görev
yaptığı süreçte özel yetkilerle donatılan Güvenlik Konseyi’nde önemli bir
anayasal statü elde etmiştir. Bu nedenle bağımsız bir kurum gibi faaliyet
gösteren Güvenlik Konseyi birçok konuda kontrol yetkisine sahiptir. Dolayısıyla
Nazarbayev’in bu görevlerin başında bulunarak bir nevi ülkedeki iç ve dış
siyasetteki süreçleri kontrol edeceğini görebiliriz. İkinci önemli nokta ise
Nazarbayev’e halk tarafından ulusal lider sıfatının verilmesidir. Bu sıfat ile
Güvenlik Konseyi’ni ömrünün sonuna kadar yönetme hakkına sahiptir. Aynı zamanda
ülkenin önemli partilerinden Nur Otan Partisi’nin başkanlığı da Nazarbayev’de olacaktır.
Üçüncü önemli nokta ise Nazarbayev’in Anayasa Konseyi üyesi olarak görevine
devam etmesidir. Bu üç önemli faktör geçiş sürecini, kontrol etme mekanizmasını
elde tutmaya imkan vermektedir.


Öte yandan Nazarbayev’in istifa etmesi sürpriz olarak görülse
de tam olarak sürpriz değildir. Bu konuya özellikle vurgu yapmak istiyorum.
Nazarbayev’in Kazakistan için önemli bir isim olması tartışılmaz bir gerçektir.
Son 30 yılın siyasi tarihi onunla bağlıdır. Bağımsızlığını kazanan ve enkaz
altından çıkan, aynı zamanda etnik sorunları olan Kazakistan’ın yeniden ayağa
kalkmasında etkin rol oynamıştır. Nitekim %38 Kazak nüfusu ile dünyada ender
görülecek şekilde azınlıkta olan yerli halk ile bunu başarmıştır. Ayrıca
serbest piyasa ekonomisini Kazakistan’da başarılı bir şekilde uyguladığını da
söyleyebiliriz. Her ne kadar belli ekonomik krizler yaşansa da krizlere çözüm
üretme konusunda gayret içindedirler. Dikkate değer bir diğer husus da şudur
ki, Nazarbayev birçok yeni projenin fikir babasıdır. Bu nedenledir ki Türk
Dünyası’nda halk tarafından kendisine “Aksakallı” ünvanı verilmiştir.


Nazarbayev için hakkında değinilmesi gereken önemli
hususlardan biri de yaptığı reformlardır. Kazakistan’ın bir Kazak Devleti
olması yolunda büyük adımlar atan Nazarbayev, Astana’yı başkent yapmış,
Kazakça’nın önemine vurgu yapmış ve Latin Alfabesi’ne geçilmesini sağlamıştır.
Bunların yanı sıra dikkate şayan bir husus var ki o da Kazakistan’da istikrarı
sağlayabilmiş olmasıdır. Elbette küçük çapta krizler olmuş fakat bu krizlerin büyümesi
başarılı bir politika ile engellenmiştir. Kazakistan sadece kendi bünyesindeki
krizleri değil aynı zamanda uluslararası alanda da çözüm üreten, uzlaştırıcı
bir devlet profiline kavuşmuştur.


Esas meselelerden biri olan ve Nazarbayev’in de son konuşmalarında
yer aldığı üzere, Kazakistan’ın yeni bir aşamaya geçtiği ve bu aşamaya geçişin
manevi ve tarihi değerlere bağlı olarak gerçekleşeceğine değinmiştir.
Nazarbayev’in, Avrupa-sentrik bir siyasetten ziyade Kazak milli bilincini
oluşturacak bir politika üretme gayretinde olduğu görülmektedir.


Daha önce de bahsedildiği üzere istifa haberi sürpriz gibi
gözükse de aslında çok ta sürpriz değildir. Aslında bu istifa kompleks
nedenlere de dayanmamakta. Nisan 2020’de yapılacak olan cumhurbaşkanlığı
seçiminden önce Nazarbayev istifa kararını almıştır. Bir uzman olarak bu
konudaki şahsi kanaatim “Nazarbayev’den sonra Kazakistan’ın hali ne olacak?”
sorusuna bir yanıttır bu istifa. Nazarbayev yeni seçime kadar kendinden sonra
oluşacak bir siyasi sistemi kontrol bir şekilde devretme maksadındadır.


Geçtiğimiz Şubat ayında Kazakistan Anayasa Konseyi
Nazarbayev’in isteği doğrultusunda “Cumhurbaşkanları kendi isteği doğrultusunda
nasıl istifa edebilir?” sorusuna cevap aramıştı. Nazarbayev ekibi tarafından da
“Anayasa Cumhurbaşkanı’nın gönüllü bir şekilde istifasını öngörüyor mu?”
şeklinde bir soru sorulmuştu. Bu soruya karşılık olumlu cevap alınması bir
hazırlığın göstergesiydi. Kurumsal yetkiler ve bazı meselelerde yapılan
değişiklikler de yeni sisteme geçiş için zemin oluşturmuştur. Görünen o ki
gerçekleştirilen bu faaliyetler planlar dahilinde işlemiştir. Nitekim
Nazarbayev’den sonra gelecek aday da belliydi. Cumhurbaşkanı’nın görev süresi
dolmadan istifa etmesi durumunda Kazakistan Anayasası’na göre yeni seçimler
düzenlenene kadar geçici olarak Parlamento’nun üst kanadı olan Senato’nun
Başkanı vekalet eder. Mevcut pozisyondaki isme baktığımız zaman ise Kassym
Jomart Tokayev’i görmekteyiz.


Kassym Jomart Tokayev, Moskova Devlet Uluslararası İlişkiler
Enstitüsü mezunudur. Uzun süre Kazakistan Dışişleri Bakanlığı görevini
yapmıştır, yani bir nevi Kazakistan’ın dış politikasının mimarı olarak
nitelendirebiliriz. Ayrıca Birlemiş Milletler Genel Sekreteri Ban Ki-Moon’un
yardımcısı olarak ta görev yapmıştır. Kısaca hem ulusal hem de uluslararası
arenada tanınmış bir isimdir. Öte yandan anadili Kazakça’nın yanı sıra çok iyi
derecede Rusça, Çince, İngilizce ve Fransızca bilen Tokayev, sahip olduğu bu
vasıflarla Nazarbayev’in de gündeme getirdiği denge unsuru konusunda biçilmiş
kaftandır. Ayrıca ismi çok yıpranmamış, toplum nazarında sevilen ve bilinen bir
isimdir. Nazarbayev açıklamasında Tokayev ile bağımsızlığın ilk günlerinden
beri beraber hareket ettiklerini ve sorumluluk sahibi bir kişi olduğunu
belirterek övgülerde bulunmuştur. Alınan bu karar aslında Kazakistan’ın yeni
bir döneme girdiğinin kanıtıdır ve bilinçli bir şekilde atılmış bir adımdır. Bu
adımın arkasında Nazarbayev’in Tokayev’i önümüzdeki seçimlere kadar varisi
olarak gördüğü anlaşılmaktadır. Nitekim birçok uluslararası ilişkiler uzmanı da
benzer değerlendirmelerde bulunmaktadır. Tabii ki seçim sonrası bazı meseleler
daha da netleşecektir.


Nazarbayev istifası ile bu bölgede yeni bir siyasi kültür
ortaya koymuştur. Söz konusu bölgede istifa kültürünün pek olmadığı önyargısına
birçok sahipti. Nitekim Nazarbayev hakkında da benzer fikirler mevcuttu.
Nazarbayev ise bilge yönetici kişi olarak gösterdi ki milletinin kaderi,
devletinin demokrasi yolunda ilerleyişi için gereken adımları atabilme
kapasitesine sahip olduğunu göstermiştir. Nazarbayev’in adımı, dünya
siyasetinde özellikle doğu siyasetinde de görülmektedir. Benzer şekilde
Singapur lideri Lee Kuan Yew aynı politik davranışı göstermiştir.


Nazarbayev uzun dönem devleti yönetse de otoritesi,
popülaritesi yüksekti ve seçimleri sürekli kazanıyordu. Bu inkar edilmez bir
gerçekti. Fakat Nazarbayev’in istifa ederek attığı bu adım, kendisinin hem ülke
içinde hem de ülke dışında ismini koruyarak ne kadar doğru ve yerinde bir karar
aldığını görmekteyiz.


* Prof. Dr. Toğrul İsmayıl, Kahramanmaraş Sütçü İmam
Üniversitesi Siyaset Bilimi ve Uluslararası İlişkiler Bölüm Başkanı’dır.