MURAT CİNGÖZ : 2020 İRAN’IN
EN UZUN YILI MI OLACAK ????


2020 yılının daha ilk ayında İran merkezli
krizler patlak vermiş ve bölgenin tansiyonu hızlı bir şekilde yükselmiştir.
Aslında Trump yönetimindeki ABD’nin İran’a karşı yürüttüğü tavizsiz siyaset ve
Suudi Arabistan gibi İran karşıtı devletlere verdiği açık siyasi destek İran’ın
bölgede karşı karşıya kalacağı zorlukların habercisiydi. Nitekim bu süreçte
Suudi Arabistan ile İran arasındaki vekalet savaşları şiddetlenirken ABD İran’a
yönelik politikalarında da uzlaşmaz bir tutum benimsemeye başlamıştır. Bu durum
ABD’nin nükleer müzakerelerden çekilmesiyle açık bir şekilde görülmüştür. Öte
taraftan 2020 yılının hemen arefesinde İran’ın ciddi anlamda siyasi ve ekonomik
sorunlarla boğuştuğu bilinmektedir. Bu anlamda Aralık 2017 ve Kasım 2019’da baş
gösteren ayaklanmalarda toplumun yoksul kesimleri yönetimden hoşnutsuzluklarını
net bir şekilde göstermiştir. İran’ın özellikle “Arap Baharı’ndan” sonra
bölgede girişmiş olduğu yayılmacı siyaset ve beraberinde artan maliyetler ve
bunun yanında karşı karşıya kaldığı yaptırımlara etkin çözümler bulamaması
İran’daki sosyal ve ekonomik dengeleri derinden sarsmıştır. Nitekim İran
riyalinin dolar karşısında erimesi ülkedeki ekonomik durumu felç etmiştir. İran
Riyali’nin son on iki yıldaki değer kaybının yaklaşık %1450’leri bulduğu
görülmektedir. Üstelik son yıllarda İran’ın ekonomik durumu daha da kötüye
gitmektedir. İran rejiminin ileri seviyedeki ekonomik krize çözüm bulamaması
meşruiyetini de ciddi anlamda zayıflatmaktadır. Özelikle yoksul sınıfla
birlikte genç jenerasyonun rejime yönelik büyük bir memnuniyetsizlik duyduğu
bilinmektedir. İran tüm bu ekonomik ve siyasi sorunların üzerine 2020 yılının
daha ilk ayında önemli diplomatik krizlerle karşı karşıya kalmıştır. İlk
olarak, Kudüs Gücü Komutanı Kasım Süleymani 3 Ocak’ta Bağdat havaalanı
yakınlarında ABD’nin gerçekleştirdiği drone saldırısı sonucu öldürülmüştür.
Kasım Süleymani İran için özellikle dış politika anlamında çok önemli bir
figürdür. İran içerisindeki isyanları bastırma konusunda deneyimli olan Devrim
Muhafızlarını Kudüs Gücü gibi bileşenler yoluyla sınır ötesi operasyonlara
angaje etme konusunda başarı sağlayan Kasım Süleymani, İran’ın özellikle Irak
ve Suriye’deki etkinliğinin en önemli aktörü hâline gelmiştir. Kimi uzmanlarca
Kasım Süleymani ve Ebu Mehdi Mühendis’in ABD saldırıları sonucu ölümünün
İran’ın 11 Eylül’üne benzetilmesi Kasım Süleymani’nin önemini ortaya
koymaktadır. Aslında Kasım Süleymani İran’ın devrim sonrası politikalarının
cisimleşmiş halini yansıtmaktadır. Bu anlamda ABD’nin Kasım Süleymani’ye
Bağdat’ta yani İran’ın 2003 yılından beri etkisini gün be gün genişlettiği ve
arka bahçesi olarak gördüğü Irak’ın başkentinde suikast gerçekleştirmesi İran
rejimine yönelik açık bir meydan okumayı ifade etmektedir. Süleymani’nin
ölümüne İran yöneticileri oldukça sert söylemlerle karşılık vermiş ve Kasım
Süleymani’nin cenazesini gövde gösterisine dönüştürmüştür. Tahran yönetimi
Süleymani’nin naaşını Bağdat, Necef, Kerbela gibi Irak’ın önemli şehirlerden
geçirerek İran’a getirmiş burada da Meşhed, Tahran ve Kum gibi şehirlerin
ardından Kasım Süleymani memleketine defnedilmiştir. Kasım Süleymani’nin
cenazesinin açık bir şekilde içerideki meşruiyetin güçlendirilmesi ve ABD’ye
karşı yeni bir hamasi dalganın oluşturulması yönünde kullanıldığı
görülmektedir. İran kamuoyunun bir kısmı Kasım Süleymani’nin öldürülmesini Hz.
Hüseyin’in şehadetiyle dahi özdeşlertirmiş bu bağlamda bozulan devlet-toplum
ilişkisini tamir etmeye çalışmıştır. Süleymani’nin ABD tarafından diplomatik
teamüllere aykırı şekilde öldürülmesi İran rejiminin eline rejim meşruiyetinin
konsolide edilmesi açısından iyi bir koz vermiş olsa da devamında yaşanan
hadiseler rejimin bu durumdan faydalanmak bir yana daha da zarar gördüğü bir
süreci beraberinde getirmiştir. İran rejiminden yana esebilecek rüzgarın seyri
8 Ocak’ta değişmeye başlamıştır. 8 Ocak Çarşamba günü sabahın erken saatlerinde
Irak’taki ABD’ye ait el-Harir ve Aynu’l-Esed üslerine balistik füzelerle
saldırı düzenleyen İran güçleri, saldırı sonrası ilk açıklamalarında onlarca
ABD askerinin öldürüldüğünü ve Kasım Süleymani’nin intikamının bir parça da
olsa alındığını ifade etmiştir. Ancak ilerleyen saatlerde İran’ın füze
saldırılarının düşünüldüğü kadar yıkıcı olmadığı görülmüştür. Üstelik, Humeyni
Havalimanı’ndan havalanan Ukrayna’ya ait Boeing 737 tipi yolcu uçağı, 8 Ocak
Çarşamba sabahı kalkıştan kısa süre sonra düşmüş ve 176 kişi ölmüştür.


İranlı yetkililer ilk etapta saldırının
teknik arıza kaynaklı bir kaza sonucu meydana geldiğini ifade eden beyanlarda
bulunmuştur. Ancak adı geçen uçağın kaza sonucu düşmediğinin ve İran’a ait
füzelerle vurulduğunun yavaş yavaş ortaya çıkmaya başlaması ve artan
uluslararası baskılar sonucu Devrim Muhafızları uçağın kendileri tarafından
“istem dışı” olarak düşürüldüğünü üç sonra kabul etmek durumunda kalmıştır.
Üstelik ölenlerin önemli bir kısmının İranlı olması İran kamuoyunda rejime
yönelik ciddi tepkilerin oluşmasına yol açmıştır. Devrim Muhafızları tarafından
gerçeğin ört bas edilmeye çalışılması ve belki de ancak dış baskılar sayesinde
gerçeklerin kamuoyuna açıklanması İran toplumunda derin bir infiale yol
açmıştır. İran yöneticilerinin yaşanan aksaklığı bilgi eksikliğine bağlayan
açıklamaları halkı tatmin etmekten uzak kalmıştır. Böylece Kasım Süleymani’nin
öldürülmesiyle başlayan kriz bambaşka bir boyuta yol almıştır. Gelinen noktada
Kasım Süleyman’inin ölümüne İran rejimi cılız bir karşılık verebilmiş,
Süleymani’nin cenaze töreni dahi beceriksizce organize edilmiş, bu sebeple de
onlarca kişi izdihamda can vermiş, ve son olarak “yanlışlıkla” düşürülen uçak
sebebi ile İran’ın hem içerideki hem de dışarıdaki prestiji ağır bir darbe
almıştır. Kriz yönetimindeki başarısızlık İran’da rejime yönelik protesto ve
eleştirilerin büyümesine yol açmıştır. Bu olayların akabinde rejimin içerisinde
bulunduğu hassas durumu dikkate alan İran Rehberi Ali Hamaney sekiz yıl aradan
sonra ilk defa Cuma namazına imamlık yaparak hutbe vermiştir. Hamaney
konuşmasında Kasım Süleymani’nin önemini ve cesaretini vurgulamış, İran’ın
düşmanlarına karşı ulusal birliğin önemine dikkat çekmiş, Devrim
Muhafızları’nın Ukrayna uçağının düşürülmesindeki hatasını kabul etmekle birlikte
ordu güçlerini koruyan sözler sarf etmiş, ABD üslerine yönelik saldırılara
değinmiş ve asıl önemli olanın ABD’nin bölgeden çekilmesinin sağlanması
olduğunu dile getirmiştir. Hamaney’in konuşmasından çıkarılan sonuç İran’ın
bölgesel mücadelesini sürdürmekle birlikte en azından kısa vadede ABD’ye karşı
rejimin bekasını tehlikeye atacak varoluşsal bir savaşa girmekten kaçınacağı
olmuştur.


İran’ın içerisinde bulunduğu ekonomik
sorunlar ve yaşadığı meşruiyet krizi de göz önüne alındığında İran rejimi için
2020 yılının oldukça zor geçeceği şimdiden söylenebilir. Özellikle Arap
Baharından sonra yayılmacı bir siyaset izleyen İran Ortadoğu’nun pek çok
bölgesinde etki alanı kurmuştur. Ancak bu durum hem İran’ın maliyetlerini
arttırarak içerideki ekonomik krizi körüklemiş hem de bölgedeki güçlerin İran’a
karşı daha hamasi davranması sonucunu beraberinden getirmiştir. Bunun yanında
İran devlet yöneticilerince İran’ın içeriden ve dışarıdan pek çok “düşmanla”
çevrildiği algısı pekiştirilmeye çalışılmaktadır. Ancak bu politika hiç de
rasyonel değildir. Ortadoğu bölgesine bakıldığında bölgesel güç olma yolunda
iddialı adımlar atan pek çok ülkenin sonunda içeriden ya da dışarıdan derin
siyasi krizlerle karşı karşıya kaldığı görülmektedir. Aslında İran için çok da
uzağa gitmeye gerek yoktur. İran’da Şah rejimin 1970’li yıllarda bölgesel
hegemon güç olma yolunda önemli atılımlar yapması ülkedeki toplumsal yapıyı
daha da bozmuş ve neticede bu durum Şah’ın devrilmesi sürecine katkı
sağlamıştır. Üstelik mevcut durumda İran için asıl sorun rejimin ülke
içerisindeki meşruiyetinin belki de dibi görmüş olmasıdır. Bu durum İran için
en öncelikli güvenlik meselesidir. Ancak İran rejimi içerideki ekonomik
sorunları öncelik haline getirmek yerine hâlen bölgesel politikalara birincil önem
vermektedir. Yakın zamanda Tahran yönetimini halkın refahı için kullanılması
gereken 200 milyon avroluk bütçeyi Kudüs Gücü’ne ayırması bunun göstergesidir.
Üstelik Tahran’ın AB ile ilişkilerinde dâhi sertleşme emareleri görülmektedir.
Artık İran’ın önünde iki seçenek bulunmaktadır. Ya pragmatist davranıp bölgesel
politikasında değişikliğe gidecek ve bölgesel güç olma mücadelesinin dozunu
azaltıp iç politika sorunlarına odaklanacak ya da ideolojik gücünü kullanarak
rejimin içerideki ve dışarıdaki meşruiyetini güçlendirmeye çalışacak ve
neticede bölgesel politikalarını kaldığı yerden devam ettirecektir. Ancak
ikinci seçeneğin yaşanan ciddi ekonomik ve toplumsal sorunlar sebebiyle ne
kadar sağlıklı ve sürdürülebilir olduğu oldukça şüphelidir. Aslında, İran rejiminin
hem içeride hem dışarıda kriz siyasetini bırakıp uzlaşmacı ve pragmatist bir
siyaset gütmesi mevcut durumda elzemdir. Zira İran bir taraftan içeride
ekonomik ve toplumsal sorunlar temelinde büyük bir meşruiyet krizi ile
boğuşmakta diğer yandan dışarıda önemli bir prestij kaybı yaşamaktadır. Bu
sebeplerle 2020 yılının İran için pek de kolay geçmeyeceği açıktır. Diğer
taraftan İran’da yaşanan bir karışıklık yalnızca İran’ı etkilemekle kalmayacak
bölgenin zaten kararsız güç dengelerini de altüst edecektir. Bu sebeple İran’ın
komşularının ve diğer bölgesel güçlerin de İran’la ortak paydalar oluşturması
gerekmektedir. Bu anlamda Türkiye ile İran arasındaki ilişkilerin önemi de bu
süreçte daha önemli bir konuma yerleşmiştir.


Yararlanılan Kaynaklar:

BBC News, Iran Plane Crash: Khamenei Defends Armed Forces in Rare Address, https://www.bbc.com/news/world-middle-east-51140806?intlink_from_url=https://www.bbc.com/news/topics/cjnwl8q4ggwt/iran&link_location=live-reporting-story,
(Erişim Tarihi:06.02.2020)


BBC News, Iran Plane Downing: How Media
Responded to Public Anger, https://www.bbc.com/news/world-middle-east-51117855?intlink_from_url=https://www.bbc.com/news/topics/cjnwl8q4ggwt/iran&link_location=live-reporting-story,
(Erişim Tarihi:06.02.2020)


BBC News, Iran Plane Crash: What We Know
about Flight PS752, https://www.bbc.com/news/world-middle-east-51047006?intlink_from_url=https://www.bbc.com/news/topics/cjnwl8q4ggwt/iran&link_location=live-reporting-story,
 (Erişim Tarihi:06.02.2020)


BBC News, Iran Plane Downing: Police Deny
Shooting anti-government Protesters, https://www.bbc.com/news/world-middle-east-51090637?intlink_from_url=https://www.bbc.com/news/topics/cjnwl8q4ggwt/iran&link_location=live-reporting-story,
 (Erişim Tarihi:06.02.2020)


BBC Farsça, Kasım Süleymani Çegune Koşte
Şod?, https://www.bbc.com/persian/iran-50980378,
Erişim Tarihi:06.02.2020


Esmatullah Surosh, Hamenei’nin Süleymani
Sonrası İlk Konuşmasında Öne Çıkanlar, https://iramcenter.org/hameneinin-suleymani-sonrasi-ilk-konusmasinda-one-cikanlar/,
(Erişim Tarihi:05.02.2020)


Euronews, İran’da 8 yıl sonra ilk: Cuma
namazına Ayetullah Hamaney imamlık ediyor, https://tr.euronews.com/2020/01/17/iran-dini-lideri-ayetullah-hamaney-bu-haftaki-cuma-namazina-imamlik-edecek,
(Erişim Tarihi:05.02.2020)


Hakkı Uygur, İran Yol Ayrımında, https://iramcenter.org/iran-yol-ayriminda/,
(Erişim Tarihi:05.02.2020)


İsmail Sarı, İran Devlet Aklı Rasyonel
Davranabilecek mi?, https://iramcenter.org/iran-devlet-akli-rasyonel-davranabilecek-mi/,
(Erişim Tarihi:05.02.2020)


Vikas Kumar, “Secterianism and
International Relations: Shia Iran in a Muslim World”, Journal of Asian
Security and International Affairs, 3(3):359-373, 2016


Mehmet Koç, Süleymani Sonrası İç Politika,
https://iramcenter.org/suleymani-sonrasi-ic-politika/,
(Erişim Tarihi:05.02.2020)


Umut Başar, Kasım Süleymani’nin Ölümü
Neyin Başlangıcı?, https://iramcenter.org/kasim-suleymaninin-olumu-neyin-baslangici/,
(Erişim Tarihi:05.02.2020)


Amin Saikal, “Iranian Saudi Relations in a
Changing Regional Envoirenment”, The Arab World And İran: A Turbulent Region in
Transition, Ed.Amin Saikal, 165-181, Palgrave Macmillan, New York,2016


Sertaç Sarıçiçek, Kudüs Gücü’ne Ek Bütçe
Ne Anlama Geliyor?, https://iramcenter.org/kudus-gucune-ek-butce-ne-anlama-geliyor/,
(Erişim Tarihi:05.02.2020)


Murat
CİNGÖZ
(Akdeniz Üniversitesi
Uluslararası İlişkiler Bölümü Doktora Öğrencisi, Adana BTÜ Araştırma Görevlisi)