BELEDİYE & BAYINDIRLIK


BÜYÜKŞEHİR BELEDİYELERİNDE KEYFİ UYGULAMALAR – EMEKLİ
MÜLKİYE BAŞMÜFETTİŞİNDEN  BELEDİYE RAPORU


Mahmut ESEN


E. Mülkiye Başmüfettişi


Büyükşehir
belediyeleri su ve kanalizasyon idarelerinin su satış tarifeleri başta olmak
üzere, bazı iş ve işlemleri; Balıkesir Su ve Kanalizasyon İdaresinin (BASKİ)
işlemleri temel alınarak,
emekli/deneyimli mülkiye başmüfettişi olarak
tarafımdan  incelenmiştir.


İncelemede su satış faturaları,
halka açık kaynaklar ile erişilebilen bilgi ve belgeler kullanılmıştır.


Yapılan inceleme sırasında ilk
bakışta, mülkiye müfettişleri aracılığıyla yürüttülen genel teftişlere 2013
yılından itibaren ara verilmiş olmasının merkezi idarenin büyükşehir
belediyeleri üzerindeki vesayet denetimini olumsuz etkilediği, belediyelerde
denetim noksanlığı /zaafiyetine yol açtığı, yutttaşların belediye yönetimleri
karşısında kaderleriyle başbaşa bırakıldığı, denetim işlevinin güçlü
yönetimlerin ayrılmaz bir parçası olduğu gerçeğinin gözardı edilmiş olduğu
görülmüştür.


Bu nedenle belediyelerin mali
işlemleri dışında kalan diğer idari işlemlerinin hukuka uygunluk ve idarenin
bütünlüğü yönünden mülkiye müfettişlerince üç yılda bir yapılması gereken halen
ara verilmiş olan  olağan/genel teftişlere şiddetle ihtiyaç olduğu anlaşıldığından;
anılan  denetimler bir an önce başlatılmasında yarar vardır.


İnceleme sonucunda  tespit
edilebilen, halkımızın büyük bir bölümünü ilgilendiren ve sadece BASKİ’ye özgü
olmadığı değerlendirilen hata/ noksanlık ve usulsüzlükler bir rapora
bağlanmıştır.


Sosyal sorumluluğumuzun gereği
olarak; kamuoyunun aydınlatılması ve yetkililerin uyarılması için incelememiz
sırasında tespit edilebilen, kayda değer bulunan hata/noksanlık ve
usulsüzlükler özet olarak maddeler halinde aşağıya çıkarılmıştır.


Su tarifeleri
düzenlenmesinde keyfilik bulunmaktadır.


1-1984 yılında büyük şehirlerdeki belediye hizmetlerinin plânlı,
programlı,etkin, verimli ve uyum içinde yürütülmesini sağlamak amacıyla
büyükşehir belediyeleri kurulmuştur.


2012 yılında yapılmış yasal
değişliklerlerden sonra büyükşehir belediyelerinin sayısı otuza yükseltilmiş,
sınırları da il mülki sınırı olacak şekilde genişletilmiştir.


Kuruluş yasasında büyükşehir
belediyelerinin en temel görevi/kuruluş amacı olarak sınırları içindeki ilçe
belediyeleri arasında koordinasyonu sağlamak olarak belirlenmiştir.


Bu arada büyükşehir
belediyelerinde  tüm su ve kanalizasyon hizmetlerini, tek elden rasyonel
bir şekilde yürütmek üzere, belediyelere bağlı ve  tüzel kişiliğe sahip
idareler kurulmuştur.


Bu bağlamda Balıkesir Büyükşehir
Belediyesi bünyesinde de BASKİ oluşturulmuştur. 


Ancak
Balıkesir Büyükşehir Belediyesinin; içme/kullanma suyu tarifesinin belirlenmesi
sırasında, ilçe belediyeleri arasında koordinasyonu sağlayamadığı, diğer
büyükşehir belediyelerindeki gibi büyükşehir hudutlarında geçerli tek tarife
düzenleyemediği, il/ilçe/belde belediyelerinin belirlediği eski su satış
tarifelerinin güncellenerek uygulandığı, dolaysıyla Balıkesir ilinde yirminin
üzerinde su tarifesi olduğu görülmüştür
.


Çoklu tarife uygulanması 5216 ve
6360 Sayılı Kanun uyarınca büyükşehire bağlanan ilçelerin, merkez mahalleleri
ve mahalle statüsü kazanmış köylerinde uygulanması gereken indirimlerde de
karışıklara yol açmaktadır. Kanun hükümlerine karşın sözü edilen indirimlerin
yer yer sözde kaldığı anlaşılmıştır.


Oysa
büyükşehir hudutlarındaki tüm su satışları BASKİ aracılığıyla tek elden
yapılmaktadır. Su satış tarifesinin belirlenmesinde kullanılan (yönetim/işletme
giderleri, amortisman hesapları, yatırım, kâr vb. )  hesaplar tek işletme
baz alınarak çıkarılmaktadır. İlçeler/kapatılmış beldeler üzerinden ayrı ayrı
maliyet hesapları yapma olanağı yoktur.


Yukarıda
ifade edilen nedenlerle  ilçelerdeki su satış fiyatları arasında büyük
farklar/uçurumlar vardır.


Örneğin  2018/Ağustos
itibarıyla konut abonelerine çıplak su satış bedeli (KDV’li): Balıkesir
merkez ilçelerinde 2,23 TL, Burhaniye’de  (Ören Mah. 1,95 TL, Pelitköy
Mah.1,31 TL ) Ayvalık ilçe merkezinde ise 3, 24 TL’dir.


Pelitköy Mahallesinde statüsü
itibarıyla %25 indirim uygulanmaktadır. Bununla birlikte yer yer  % 100
oranında atık su bedeli ve su tüketimi olmayan aylarda da katı atık bedeli
alınması nedeniyle Pelitköy Mahallesindeki m3 başına tahsil edilen giydirilmiş
su bedeli, Balıkesir veya Burhaniye merkezdeki su tutarını geçebilmektedir.


Balıkesir Büyükşehir
Belediyesinin süratle, kendi hazırladığı BASKİ Tarifeler Yönetmeliğine uyması
sağlanılmalıdır.


Kartlı su
satışlarında usulsüzlükler bulunmaktadır.


2BASKİ tarafından ön
ödemeli (kartlı) su satışları karşılığında, abonelere fatura/fatura yerine
geçen belge verilmemektedir.


Abonelere
fatura yerine, Vergi Usul Kanununa da uygun olmayan ( fatura yerine geçmeyen)
alındılar verilmektedir.


Alındılarda
sadece satışı yapılmış su miktarı ve bedeli belirtilmiştir. Alındılarda su
bedeli ile birlikte tahsili gereken  atık su/katı atık bedelleri, ÇTV
hatta KDV oran ve tutarları dahi bulunmamaktadır.


Bu yüzden
kartlı su satışlarında su bedelinin yanı sıra, atık su/katı atık bedeli, ÇTV
veya  KDV tahsil edilip edilmediği, bu tür bir tahsilatlar yapılıyor ise
miktarları abonelerce bilinmemektedir
.


Konuya ilişkin mevzuat uyarınca,
fatura veya fatura yerine geçen belgelerde fiyatı oluşturan unsurların ve
özellikle  KDV’nin  gösterilmesi gerekmektedir. Bilindiği üzere basit
bir yazar kasa fişinde bile  bu tür bilgiler yer almakta, bu bilgilerin
bulunmaması halinde mükelleflere özel özel usulsüzlükten başlayan, gerçeğe
aykırı belge düzenlemeye kadar uzayan, bir dizi yaptırımlar uygulanmakta,
gözünün yaşına bakılmamaktadır.


BASKİ’nin küçük esnafın dahi
titizlikle uyduğu bu kurala aykırı davrandığı görülmektedir.


Üstelik su satışlarında kamu
idarelerince su/atık su bedelinden % 8, katı atık bedelinden ise %18 olmak
üzere iki farklı oranında KDV tahsil edilmektedir. Bu yüzden fiyatlara KDV’nin
dahil olduğu düşünülse dahi KDV tutarlarının  vergi dairesi
yetkililerince   bile (tek yanlı) tespiti olanaklı değildir.


BASKİ’nin
sözü edilen ve  yerleşik/yaygın bir hal aldığı görülen  hatalı
uygulamasının Balıkesir ilinde kurulu Vergi Dairesi Başkanlığı ve bağlısı olan
20 vergi dairesi müdürlüğü yetkililerince farkedilmemiş olması veya farkedidiği
halde yasal gereğinin yapılmamış/yapılamamış olması manidar bir durumdur.


Bu yüzden BASKİ’nin kartı su
satışları sırasında tahsil etmesi gereken KDV ilişkin hesaplarının vergi
denetim elemanlarınca titizlikle incelenmesinde, BASKİ’nin Vergi Usul Kanunu’na
uymasının sağlanmasında  yarar bulunmaktadır.


Mevzuta aykırı olarak katlamalı atık su bedeli tahsil
edilmektedir.


3-Diğer su ve kanalizasyon idarelerinde olduğu gibi BASKİ
tarafından da su bedelinin yanı sıra atık su bedeli de tahsil edilmektedir.


Konuya
ilişkin mevzuat uyarınca metreküp temelinde belirlenmesi gereken  atık su
bedelinin, kullanılan suyun metreküp ücretinin %50 sini aşmaması gerekmektedir.


BASKİ’nin 
su tarifesi de bu kurala göre düzenlenmiştir.


Ancak
Büyükşehir Belediyesinin kendisinin  belirlediği atıksu tarifesine dahi
uyulmadığı tespit edilmiştir.


Örneğin Burhaniye ilçesinde
yazlıkların bulunduğu bazı mahallelerde mevzuata aykırı olarak, atıksu bedeli
%50 yerine %100 oranında zamlı tahsil edilmektedir.


Uygulanan atıksu bedellerinde
 yazlıklar açısından da yeknesaklık bulunmamaktadır. Pelitköy mahallesinde
yazlıkların bulunduğu kesimlerde %100 oranında, Ören mahallesinde  ise %50
oranında atıksu bedeli tahsil edilmektedir.


Yasalara aykırı uygulamanın
önlenilmesi sağlanılmalıdır.


Köy
idarelerindeki “salma salınmasına” benzer yöntemlerle  katı katık
bedelleri (KAB) tahsil edilmektedir.


4-Belediye Gelirleri Kanunu uyarınca  çöp toplama ve nakliye
hizmetleri karşılığında mükelleflerden (istisnasız tüm belediyelerimizde)
yıllardır çevre temizlik vergisi  (ÇTV) tahsil edilmektedir.


Çevre Kanununda büyükşehir
belediyelerine evsel katı atıkların bertaraf edilmesi hizmetleri karşılığında
ayrıca katı atık bedeli tahsili olanağı getirilmiştir.


Ancak ÇTV dışında ayrıca katı
atık bedeli tahsilatı yapılması tartışmalı bir durumdur. Zira katı atıkların
çöpten başka bir şey olmadığı gerekçesiyle ÇTV dışında ayrıca katı atık bedeli
alınmaması gerektiğine ilişkin bazı yargı kararları da bulunmaktadır.


Nitekim katı atık bedeli
konusunda büyükşehir belediyelerinde de farklı uygulamalar bulunmaktadır
.


Örneğin
Ankara Büyükşehir Belediyesinde halen katı atık bedeli tahsilatı
yapılmamaktadır.


Buna karşılık
Balıkesir, İzmir ve Tekirdağ büyükşehir belediyelerinde ÇTV’nin yanı sıra,
ayrıca tüketilen su miktarı üzerinden katı atık bedeli tahsil edilmektedir.
Tahsil edilen katı atık bertaraf bedeli büyükşehir belediyelerine, katı atık
toplama bedeli ise ilçe belediyelerine verilmektedir.


Balıkesir Büyükşehir
Belediyesinde, İzmir veya Tekirdağ’da (bazı istisnalar dışında) olduğu gibi
katı atık bedeli konusunda tüm ilçeleri kapsayan tek tip tarife düzenlenmemiş,
bu konularda inisyatif tümüyle ilçe belediyelerine bırakılmıştır. İlçe
belediyelerince katı atık bedelinin maliyetinin hangi esaslara göre belirlediği
belli değildir. Katı atık bedelinin tahsil usul ve esasları dahi ilçelere göre
değişmektedir. Büyükşehir belediyesinin, katı atık toplama hizmetinin planlı/programlı
verimli bir şekilde gördürülmesi konularında ilçe belediyeleri arasında
kordinasyonu sağlamadığı görülmektedir.


Bu konularda bilgi edinme
bağlamında BASKİ ve bazı ilçe belediyelerinden sağlıklı bilgiler alınamamıştır.
İdarelerin sorumlulukları birbirlerinin üzerine attıkları tespit edilmiştir.


Bunun doğal
sonucu olarak bazı ilçelerde,  köy idarelerindeki  belli giderler
için  gelir sağlamak amacıyla başvurulan   “salma
salınması”  uygulamasına benzer şekilde  katı atık bedeli tahsil
edildiği görülmektedir.


Örneğin; Balıkesir merkez
ilçelerinde su tüketim miktarına bağlı kalmaksızın  konut abonelerinden
aylık olarak maktuen, 6,56 TL (KDV dahil) katı atık bedeli tahsil edilmektedir.


Ayvalık ve Burhaniye belediyelerinde
ise su tarifelerindeki kademelere göre KAB tahsil edilmektedir.


Ayvalık Belediyesinde 10 tonun
altında su tüketenlerden KAB alınmamakta, bu miktarın üzerindeki tüketimlerde
ise kademelendirmeye göre aylık 12  veya 28,72 TL KAB tahsil edilmektedir.


Burhaniye belediyesinde ise 
su tüketim kademelerine göre 4,61-9,32 TL KAB tahsil edilmektedir.


KAB bedellerindeki önemli fiyat
farklılıklardan ilçe belediyelerinin bedel tespitlerini maliyet esasına göre
yapılmadığı anlaşılmaktadır. Zira maliyet bedelleri arasında bu kadar büyük
farklılıklar  olmaması gerektiği açıktır.


Diğer yandan mevzuata göre,
kullanılan su miktarı baz alınarak belirlenmesi gereken katı atık bedelinin
BASKİ tarafından maktu olarak tahsilinin nedeni de anlaşılamamıştır. Türkiye
genelindeki uygulamaya da  aykırı bir durumdur. Bu tarz fiyatlandırmanın
aboneler için daha adaletli/hakkaniyete uygun olduğunu savunmak olanaklı da
değildir.


Ayrıca Balıkesir Büyükşehir
Belediye Meclis kararına ve mevzuata karşın  BASKİ aracılığıyla bazı
ilçelerde (örneğin Burhaniye ilçesinin bazı mahallerinde ) su tüketimi olmayan
(dolaysıyla çöp üretimi bulunmayan) aylar için de KAB tahsil edilebilmektedir.


Büyükşehir
belediyelerinde ÇTV’nin yanı sıra KAB tahsil edilip/edilmeyeceğinin, KAB tahsil
edilecek ise maliyet bedelleri ile tahsil usul ve esaslarının merkezi yönetim
tarafından açıklığa kavuşturulması, BASKİ’nin kendi koyduğu kurallara dahi
uymayan keyfi uygulamalarına son verilmesi sağlanılmalıdır.


Belediyelerde
BEHK konusunda keyfi uygulamalar vardır.


5-Demokratik ve şeffaf yönetimin gereği olan eşitlik,
tarafsızlık ve açıklık ilkelerine uygun olarak kişilerin bilgi edinme hakkını
kullanmalarına ilişkin esas ve usulleri düzenleyen, 2003 yılından beri
yürürlükte olan ve uygulama konusunda toplum olarak  bir hayli mesafe
aldığımız 4982 sayılı Bilgi Edinme Hakkında Kanunu’nun; belediyelerimiz ve
bağlısı kuruluşlarda yasa hükümlerine ve amacına aykırı uygulanmakta olduğu
tespit edilmiştir.


Belediyelerin 
bilgi edinme konularında kendilerine özgü özel bir sistem geliştirdikleri, bu
suretle BEHK kamu idarelerine getirilmiş olan başvurunun kayda alınması,
takibi, belli sürede cevap verme vb. yükümlülüklerin dışına çıktıkları;
belediyelerin halka bilgi vermek yerine halktan bilgi topladıkları,
istek/şikayetlerin kurulu sistem üzerinden takibinin kolay olmadığı ve T.C.
nosu ve şifre ile giriş yapıldığı halde ayrıca başvuru numarasının istendiği,
başvuruların genellikle cevapsız bırakıldığı veya gereksiz/ uygun buldukları
cevapların verildiği, sonuç itibarıyla  BEHK’nun etkisiz hale getirildiği
görülmüştür.


Örneğin;Katılımcı/demokratik
belediyeciliğin bayraktarlığı iddiasındaki İzmir Büyükşehir Belediyesinin,
bağlısı olan İZSU’ya, BEHK göre başvuruda bulunmak için İzmir’de ikamet 
yeri ile şikayet/olay mahallerinin sisteme girilmesi koşulu getirilmiş,
İzmir’de ikamet etmeyenlere başvuru olanağı tanınmamıştır.


Burhaniye, Ayvalık,
Edremit belediyeleri ile TESKİ, İZSU, ASKİ, ve BASKİ’ye rapor hazırlanması
aşamasında yönelttiğimiz sorular, (24 saatten az bir sürede tüm sorularımızı
eksiksiz cevaplandırmış Tekirdağ Büyükşehir Belediyesine bağlı TESKİ hariç
olmak üzere)  cevapsız bırakılmış veya ilgisiz cevaplar verilmiştir. Daha
önceki değişik konulara ilişkin başvurularımızın sonucundan; belediyelerimizde
BEHK’nun etkisiz hale getirilmesi konusunun sadece araştırma konumuza özgü
olmadığı, (maalesef)  yerleşik bir hal aldığı anlaşılmıştır


Diğer
konular


6-Tüketicilerin sıklıkla karşılaştığı su faturası vb itirazları
için BASKİ’nin ilgili birimlerine yazılı başvuru yapılması koşulu
getirilmiştir. İçinde bulunduğumuz iletişim çağına ve Tüketicinin Korunması
Hakkında Kanun hükümlerine karşın abonelere elektronik ortamda başvuru olanağı
sağlanmamış olması büyük bir eksikliktir.


Abonelerin itirazlarına bu tarz
 güçlük çıkarılmış olması  maksatlı bir yaklaşım olarak
değerlendirilmektedir.


Belirtilen nedenlerle fatura
itirazlarına ilişkin başvuruların da elektronik ortamda da yapılması
sağlanılmalıdır.


7-İçme suyuna uygulacak zam konusunda hangi fiyat endeksinin
alınacağı konusunda belediyeler arasında birlik sağlanamamıştır. Balıkesir’de
su fiyatlarının güncellenmesinde TÜFE, Ankara Belediyesinde ise (daha fazla
artış olduğu görülen) ÜFE  fiyat endekslerinin dikkate alındığı
görülmektedir.


Su fiyatlarının güncellenmesinde
hangi endeksin esas alınacağının merkezi yönetimce açıklığa kavuşturulmasında
bu suretle belediyelerdeki farklı uygulamaların önüne geçilmesinde yarar
vardır.


8-BASKİ web sayfası üzerinden abonelerin  su faturası
ödeyebilmeleri için T.C./abone sicil no/şifre vb. bilgilerlerle sisteme
girilmesi gerekmektedir. Ancak özel bir firmaya
ait  https//
www.faturaodemelisin.net/balikesir-su-faturasi-odeme-sorgulama? adresi üzerinden, hizmet bedeli karşılığında,
sadece  T.C. numarsı girilerek   tek tıkla  fatura ödeme
işlemi çözümlenebilmektedir.


Hizmet hızı/kalite
farkı yönünden BASKİ’nin  geri planda kalması anlamlı bulunmuş; BASKİ
tarafından anılan firmalara yönlendirme yapıldığına ilişkin duraksamalar
oluşmuştur. BASKİ web sayfasındaki anılan güçlüklerin giderilmesi için gereken
tedbirler alınmalıdır.


Not: Raporda belirtilen usülsüzlükler/keyfi uygulamaların anlaşılmasına
katkı sağlanması bağlamında örnek olarak 2018 yılı Temmuz ve Ağustos aylarına
adıma düzenlenmiş  ait iki adet su faturası  yazımıza
eklenmiştir. 


Her iki dönemde de kullanılan su
miktarları ( 14 m3 ) değişmemiştir.  Su ücretine ek olarak alınan atık su
bedeli oranı ilk faturada %100, ikinci faturada ise %50 dir. İlk faturada 
34,65 TL, ikinci faturada ise 3,95 TL katı atık bedeli tahakkuk
ettirilmiştir.  Sonuç olarak,  14 ton su için Temmuz ayında 83 TL,
Ağustos ayında ise 39 TL toplam su bedeli ödenmiştir. 


Dönem içerisinde farklı fiyat
uygulanmasını gerektiren yasal/idari bir düzenleme olmamıştır. Yapılanlar
tümüyle keyfi bir uygulamadır.