Hazel
ÇAĞAN ELBİR
:
YENİ
İPEK YOLU’NUN CAZİBESİ AB’NİN BAŞINI DÖNDÜRÜYOR


Son yıllarda Çin’in küresel aktörler arasında hızlı
bir yükselişte olduğu göz ardı edilemez bir gerçek olarak dikkatleri
çekmektedir. Yalnız teknolojik ve bilimsel olarak değil, ekonomik olarak da
cazibesini her geçen gün artırmaktadır. Çin her ne kadar “yükselen küresel güç”
olarak tanımlansa da, diğer küresel aktörleri kıskandıracak bir devinim
içindedir. Son günlerde batının ilgisini çeken Çin’in cazibesine kapılanlardan
biri de İtalya’dır. İtalya’nın Çin’e gösterdiği ilgiye değinmeden önce, Çin’in
uluslararası ekonomik ilişkiler alanında son dönemde kaydettiği gelişmelere bir
göz atmakta yarar olacaktır.


Çin, 2019’un ilk günlerinde uzay aracı Chang’e-4
insansız hava aracının ayın karanlık yüzüne iniş yaptığını duyurmuştur. Ayın
karanlık tarafına iniş yapan keşif aracını gönderen ilk ülke olarak tarihe
geçen Çin, bu yıl Chang’e-5’i de Ay’a göndereceğini duyurmuştur.[1]Çin’in Ay’ın karanlık tarafına inen ilk
insansız uzay aracı Hollanda, Almanya, İsveç ve Suudi Arabistan’ın bilim
insanları ile geliştirilmiştir.[2]Eski NASA yöneticisi Charles Bolden, China
Daily
’ye verdiği bir röportajda Çin ve Amerika Birleşik Devletleri
(ABD) arasındaki hukuki engellerin gevşetilmesi gerektiğini söylemiştir.
Adıgeçen, bu konuda iyimser olduğunu ve ancak soğukkanlı olunmasının fayda
getireceğini vurgulamıştır.[3]


Çin’in devinim içinde bulunduğu projeler uzayla
sınırlı değildir. Kuşak ve Yol (İng. Belt and Road Initiative – BRI)
adından sıklıkla bahsettirmektedir. Rakamlarla ifade edildiğinde ve coğrafya
göz önünde bulundurulduğunda büyük bir proje olduğu anlaşılmaktadır. Proje,
47.100 km karayolu, 14 lojistik merkez, petrol ve doğalgaz boru hatları, geniş
kapsamlı enerji iletim hatlarına ilaveten, Avrupa ve Asya’da kapsadığı 60’tan
fazla ülke ile 40 milyon km2’lik bir alanı içine almaktadır. Bütün
proje, dünya yüzölçümünün %26’sı ve dünya nüfusunun 4 milyarlık bir kısmına
denk gelmektedir[4]. Proje bu özellikleriyle önem arz
etmektedir ve küçümsenemeyecek kadar büyük bir projedir. Proje ayrıca, Asya ile
Avrupa ve Afrika’yı birbirine bağlamayı hedeflemektedir. Kıtalar arası
karayolu, denizyolu ve havacılık koridorları oluşturarak entegre taşımacılığın
desteklenmesi, ticarette tarife dışı engellerin önüne geçilmesi ve yatırımın
önünün açılması, hükümetler arası işbirliğinin teşvik edilmesi, kültürel ve
insanî bağların, öğrenci ve personel değişimlerinin yaygınlaştırılması hedefler
arasındadır[5]. Bu alt yapının kurulabilmesi için 2049
yılı hedef olarak belirlenmiştir. 


Avrupa’nın Çin ile temaslara gösterdiği ilgiye genel
bir çerçeveden bakacak olursak, ilk olarak Çin, 2015 yılında İngiltere
temasları ile dikkatleri üzerine çekmişti. 2015 yılındaki bu ziyaret, Çin resmi
makamlarının 2005’ten beri İngiltere’ye yaptıkları ilk ziyarettir. Ziyarette,
21. Yüzyılda kapsamlı bir küresel stratejik ortaklık kurulması ile ilgili Ortak
Bildiri (UK-China Joint Statement)[6]yayınlanmıştır. Ortak Bildiri’de
Başkan Xi Jinping’in ziyareti, Çin-İngiltere ilişkilerinin altın çağının
başlangıcı olarak adlandırılmış, bu ilişkilerin dayanıklı, kapsayıcı ve
kazan-kazan ilişkisine dayalı olduğu belirtilmiştir. Ayrıca, eşitlik ve
karşılıklı saygı temelinde iki ülke arasındaki ticaret ve yatırım ilişkilerinin,
karşılıklı siyasi güvenle beraber geliştirileceği duyurulmuştur.Yıllar sonra
gerçekleşen bu ilk görüşmede, İngiltere ve Çin arasında bir altyapı ittifakı
kurma fikri de gündeme gelmişti. Bu bağlamda Çin’in Yeni İpek Yolu Projesi ve
İngiltere’nin Northern Powerhouse Projesi
odaklı işbirliği yapma olasılıkları ele alınmıştı[7]. Bu görüşme, Çin’in Avrupa’daki varlığı
ve İngiltere ile ilişkilerinin güçlenmesi anlamında önem arz etmektedir. Ayrıca
günümüzde Avrupa’nın yaşadığı iktisadi sıkıntılar düşünüldüğünde Çin, Avrupa
için ekonomik ivme kazandırabilecek muhtemel bir aktör olma özelliği de
taşımaktadır. 


İngiltere’nin 2015 yılında imzalanan Ortak Bildiri’ye
dayanarak Çin’e ve BRI’ye ilgi göstermesi de son gelişmeler arasında yerini
almıştır. Brexit ile gündemi dolu olan İngiltere’nin Maliye Bakanı Philip
Hammond’un bu yıl Çin’de yapılacak BRI forumuna katılacağı açıklanmıştır[8]. Bu girişim, 2015’ten sonraki ilk hamle
değildir. Maliye Bakanı Hammond 2017 yılında da bahsi geçen foruma katılmıştı.[9]2017’deki görüşmede Çin’in ekonomiden
sorumlu üst düzey yetkilisi Ma Kai ve İngiltere’nin Maliye Bakanı Philip
Hammond, Londra’nın Çin para birimi Yuan’ın “offshore[10]kullanımı için bir merkez haline gelmesi,
temiz enerji araştırmalarında işbirliği yapılması ve karşılıklı ticaretin
güçlendirilip teşvik edilmesi için anlaşmışlardı. İngiltere’nin de 2017’deki
adı ‘Bir Kuşak, Bir Yol’; şimdi ‘Kuşak ve Yol’ olan proje içindeki etkinliğinin
kapsamının genişletilmesinin amaçlandığı görüşülmüştü. Şimdi, 2019’da
anlaşmasız Brexit’in AB üyesi olmayan ülkeler için ağır bilançoları olabileceği
ihtimalleri dikkatleri çekmektedir. İngiltere, Çin ile ekonomik ve jeopolitik
anlaşma yoluna gitse bile ihtimaller dikkate alındığında Çin’in İngiltere ile
ticari ilişkilerini geliştirip geliştirmeyeceği sorgulanmaktadır. Çin, AB’yi
bir bütün olarak değil, AB içindeki ülkeleri tek tek değerlendirmektedir.
Dolayısıyla, anlaşmasız Brexit İngiltere açısından Çin’in kaybına yol açabilme
ihtimalini de içinde barındırmaktadır. Yalnız Brexit gelişmeleri değil, küresel
olarak Avrupa, Çin ve Japonya’nın büyüme seviyelerindeki düşüş de dikkat
çekmektedir. Uluslararası Para Fonu (İng. International Monetary Fund
– IMF
), geçtiğimiz Ocak ayında, anlaşmasız Brexit ile büyüme oranı
düşecek olan Çin’in, 2019’da küresel ekonominin büyümesi açısından büyük risk
yaratacağını ifade etmişti[11]. Ocak ayı açıklamalarında IMF karamsar
bir tablo çizse de Nisan ayında, Avrupa Borsaları, Çin’in 2019 yılı ilk
çeyreğinde piyasa beklentilerinin üzerinde büyümesi nedeniyle dönemi yükselişle
tamamlamıştır.[12]


İsviçre de Çin’in BRI projesinin cazibesine kapılan
ülkelerden biridir. Nisan ayı içinde İsviçre Konfederasyonu Başkanı Ueli
Maurer’in Çin’e resmi bir ziyarette bulunması beklenmektedir. İsviçre,
Maurer’in ziyareti sırasında BRI anlaşmasını imzalanmasının ekonomik kalkınma
yolunda atılacak önemli bir adım olduğunu farketmiştir. Aynı zamanda Maliye
Bakanı olan Maurer, 28-29 Nisan tarihlerinde BRI zirvesine katılacaktır. BRI
zirvesine 40 civarında yabancı devlet başkanının katılımı beklenmektedir.
İsviçre, Çin Halk Cumhuriyeti’ni tanıyan ilk batı ülkeleri arasındadır. Ayrıca
İsviçre, Kıta Avrupası’nda Çin ile serbest ticaret anlaşmasını imzalayan ilk
ülkedir[13].


Şimdi Çin’in cazibesine kapılan ülkeler katarına
İtalya’nın da dahil olduğu görülmektedir. BRI projesine ilk G7 ülkesi olarak
İtalya’nın ilgi göstermesine ABD Başkanı Donald Trump’ın tepkisi, Özel
Asistanı Garrett Marquiz’in, “Çin’in gösteriş amaçlı alt yapı projesine, önemli
bir küresel ekonomi ve yatırım mekânı olan İtalya’nın girmesinin gereği yoktur”
sözleri ile ifade edilmiştir[14]. İpek Yolu projesi ABD Başkanı Donald
Trump’ın özel asistanının sözünü ettiği gibi gösteriş amaçlı girişilmiş bir
proje değildir. Öte yandan, İtalya Maliye Bakanı Modern İpek Yolu Projesi’ni
“kaçırılmayacak bir tren” olarak değerlendirmektedir. İtalya Ekonomik Kalkınma
Bakanı Michele Geraci de BRI’nin önemini vurgulamış, Roma’nın Pekin’le yapmayı
planladığı anlaşmanın diğer AB ülkeleri için model teşkil edebileceğini ifade
etmiştir[15]. İtalya, AB ülkeleri arasında Çin ile en
az ticari ilişkisi bulunan ülkedir. 2018 yılında İtalya Çin’den yalnızca 13
Milyar Euro kadar ithalat yapmıştır. Fransa bunun %58 fazlası, Almanya ise
bahsi geçen miktarın yedi katı ithalat yapmıştır. Çin yatırımlarını ise
İtalya’ya değil, İngiltere, Almanya, Fransa ve bir miktar da Hollanda’ya
yapmıştır[16]. Çin ile İtalya’nın yakınlaşmasına
yalnız Amerika tepki göstermemiştir. Çin ile ithalat ilişkileri yukarıda
belirtilen ülkeler de Çin-İtalya yakınlaşmasına tepki göstermektedir. Hatta
İngiltere’nin Queen Mary Üniversitesi’nden Dr. Paola Subacchi, İtalyan Bakan
Geraci’nin Financial Times’da yayınlanan yazısına karşılık gönderdiği
mektubunda Geraci’nin ifadelerinin ikna edici olmaktan uzak olduğunu ve Çin ile
kurulan bağın İtalya’nın kötü giden ekonomisini toparlamaya yardımcı
olmayacağını kaleme almıştır[17]. Çin’in tüm uluslararası partnerleri
değerlendirildiğinde, İtalya – Çin ortaklığı en somut işbirliği olarak
değerlendirilmektedir.


Bugün temelleri atılan bu projenin geleceği Çin’in hem
Orta Asya ülkeleri hem de AB ile her geçen yıl artan ticaret hacmi açısından
önem taşımaktadır. Öyle ki, Asya’da karayolu ve demiryolu altyapısının dünya
ile ticaret hacmi gelişmeye devam ettikçe yetersiz kalacağı açıktır. Projenin
dünyada olumlu karşılanması ise Çin’in yumuşak gücünün hayata geçmekte olduğunu
göstermektedir[18]. Çin ve İtalya arasında imzalanan
mutabakat ise İpek Yolu projesinde emin adımlarla ilerlendiğinin bir
göstergesidir. İtalyan Bakan Geraci, Çin yatırımlarının Avrupa’nın önde gelen
limanlarında gözlemlendiğini, dolayısıyla Yeni İpek Yolu Projesi’nin uzun
zamandır Avrupa’da hayata geçmiş olduğunu ifade etmektedir[19]. İtalya’nın hem Avrupa’da hem de
Akdeniz’de önemli bir aktör olduğu kuşkusuzdur. O yüzden İtalya’nın Yeni İpek
Yolu Projesi’nin parçası olması anlaşılır bir gelişmedir. Bakan Michele Geraci,
İtalya’ya yöneltilen eleştirilerin, Birleşik Krallık’ın Asya Altyapı Yatırım
Bankası’na (İng. Asia Infrastructure and Investment Bank)
katıldığı zamanki eleştirilerden farkı olmadığını savunmaktadır.


“Yumuşak güç” (İng. Soft Power)
kavramının mimarı Joseph Nye da, rüzgârın Çin’den yana estiğini kaleme almış,
ayın karanlık tarafına insansız hava aracı göndermesinden, Güney Çin Denizi’nde
yapay adalar inşa etmesinden ve son olarak İtalya ile yakın ilişkiler
kurmasından Çin’in yumuşak gücü konusunda önemli bir yol kat ettiğinin
görüldüğünü vurgulamıştır. Yine de Çin’in içeride izlediği siyasetin “Yumuşak
Güç”e yapılan yatırımların sonuç vermesinin önünde bir engel olabileceğinin
altını çizmektedir. Joseph Nye, öte yandan, ABD Başkanı Trump’ın tek yanlı
politikalarının da ABD’nin yumuşak gücünü azalttığına dikkat çekmektedir[20].


Burada, Çin’in ve Yeni İpek Yolu Projesi’nin öneminin
Türkiye tarafından uzun yıllardır farkedilmiş bir gerçek olduğunu vurgulamakta
yarar vardır. Türkiye’nin BRI’nin aktif bir katılımcısı olmak yolunda siyasi ve
ekonomik alanlarda yürüttüğü çabalara ilaveten, akademik dünyamızın da çok sayıda
çalışması bulunduğu bir gerçektir. Bu kapsamda, AVİM de bu konuda literatüre
katkı sunulmasına vesile olan kuruluşlardan biridir. Ayrıca AVİM, daha 2013
yılında düzenlediği “Bölgesel Entegre Ulaştırma Projesi” başlıklı toplantı ile
Modern İpek Yolu’nun önemine dikkat çeken düşünce kuruluşlarından biri olarak
bu alandaki öncü rolünü ortaya koymuştur.[21]


[1]“Çin Uzay Aracı Ay’ın Karanlık Yüzüne Başarıyla İniş
Yaptı”, Sputnik.com, 3 Ocak 2019, https://tr.sputniknews.com/bilim/201901031036909889-cin-uzay-araci-ay-inis-yapti/


[2]“China Details Future Moon Plans, Including Polar
Research Station”, space.com, 15 Ocak 2019, https://www.space.com/43000-china-moon-exploration-plans-research-base.html


[3]“Former Chief of NASA Urges Lifting China Ban”,
ChinaDaily.com.cn, 14 Ocak 2019, http://www.chinadaily.com.cn/a/201901/14/WS5c3bc831a3106c65c34e422f.html


[4]Koray Targay, “21’inci Yüzyılın En Kapsamlı Altyapı
Hamlesi: Modern İpek Yolu Girişimi”, Avrasya Dünyası, 2017, Sayı 1, s.
61. 


[5]A.g.e.s. 61.


[6]“UK-China Joint Statement 2015”, Gov.uk,
22 October 2015, https://www.gov.uk/government/news/uk-china-joint-statement-2015


[7]Ali Murat Taşkent, “Çin-İngiltere İlişkilerinin ‘Altın
Çağı’”, avim.org.tr, 2 Kasım 2019, https://avim.org.tr/tr/Yorum/CIN-INGILTERE-ILISKILERININ-ALTIN-CAGI


[8]İngiltere’den Çin’in Kuşak ve Yol Projesi’ne
İlgi, Borsa Gündem, 17 Nisan 2019, https://www.borsagundem.com/haber/ingiltereden-cinin-kusak-ve-yol-projesine-ilgi/1401761


[9]İngiltere’den AB Sonrası Dönem İçin Çin Hamlesi, Voice of
America
, 16 Aralık 2017, https://www.amerikaninsesi.com/a/ingiltere-ve-cinden-yeni-ekonomi-anlasmalari/4166642.html


[10]“Kıyı bankacılığı, vergi avantajları, denetim
muaflıkları ve bunların sonucunda daha yüksek faiz kazancı sağlamanın yanı sıra
bazı hallerde karapara için de bir çeşit sığınma imkânı sağlar.”, Kendime
Yazılar
, Mahfi Eğilmez, 8 Nisan 2016, http://www.mahfiegilmez.com/2016/04/ky-offshore-bankaclg.html


[11]“IMF: No-deal Brexit and Chinese Slump Are Biggest
Economic Risks”, The Guardian, 21 Ocak 2019, https://www.theguardian.com/business/2019/jan/21/imf-brexit-trump-trade-war-china-world-economic-outlook


[12]“Avrupa Borsaları Günü “Çin’in etkisiyle” Yükselişle
Tamamladı”, Bloomberght.com, 17 Nisan 2019, https://www.bloomberght.com/avrupa-borsalari-gunu-cin-in-etkisiyle-yukselisle-tamamladi-2213152


[13]“Swiss to Support Belt and Road Push During Presiden’s
China Trip”, EuroNews, 16 Nisdan 2019, https://www.euronews.com/2019/04/16/swiss-to-support-belt-and-road-push-during-presidents-china-trip#


[14]“İtalya’nın Çin’in ‘İpek Yolu’na Katılma Planı ABD’den
Tepki Çekti”, BBC.com, 10 Mart 2019, https://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-47513772


[15]“Italy Will Secure Its Place On The New Silk Road”,
Financial Times, 21 Mart 2019, https://www.ft.com/content/137cbab8-4b21-11e9-bde6-79eaea5acb64


[16]“Almanya ve Fransa, Çin ile İlişkileri Bu Kadar
Geliştirmişken İtalya’nın Eleştirilmesi İki Yüzlülüktür”, Sputniknews.com, 28
Mart 2019, https://tr.sputniknews.com/ceyda_karan_eksen/201903281038481641-cin-avrupa-italya-kusak-yol-ab-abd-tepki/


[17]“Ties with China Won’t Help Itlay’s Economic Malaise”,
Financial Times, 26 Mart 2019, https://www.ft.com/content/1171f4a0-4f1c-11e9-9c76-bf4a0ce37d49


[18]A.g.e. s. 63. 


[19]“Italy Will Secure Its Place On The New Silk Road”,
Financial Times, 21 Mart 2019, https://www.ft.com/content/137cbab8-4b21-11e9-bde6-79eaea5acb64


[20]“Does China Have Feet of Clay?”, Project
Syndicate
, 4 Nisan 2019, https://www.project-syndicate.org/commentary/five-key-weaknesses-in-china-by-joseph-s–nye-2019-04


[21]“AVİM “Bölgesel Entegre Ulaştırma Projesi” Toplantısı
Ankara Palas’ta Gerçekleşti”, avim.org.tr, 3 Mayıs 2013, https://avim.org.tr/tr/Yorum/AVIM-BOLGESEL-ENTEGRE-ULASTIRMA-PROJESI-TOPLANTISI-ANKARA-PALAS-TA-GERCEKLESTIRILDI